Μαθητές του Διστόμου στη Θράκη: τόποι που μιλούν, κοινότητες που θυμούνται

Συνεχίζοντας τον διάλογό του με τις εκπαιδευτικές κοινότητες, το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού υποδέχθηκε στη Θράκη, από τις 29 Μαρτίου έως την 1η Απριλίου 2026, το Μπάρλειο Γενικό Λύκειο Διστόμου και διαμόρφωσε ένα πολυθεματικό οδοιπορικό για τους μαθητές και τα μέλη της αποστολής. Η επίσκεψη έφερε τους μαθητές σε επαφή με τόπους, ανθρώπους και εμπειρίες, αναδεικνύοντας ιστορικές, πολιτισμικές, κοινωνικές και παραγωγικές διαστάσεις της Θράκης. Αφορμή για την επίσκεψη αποτέλεσε η ερευνητική εργασία των μαθητών και των εκπαιδευτικών του ΓΕΛ Διστόμου για την εσωτερική μετανάστευση Πομάκων από την Ξάνθη προς το Δίστομο κατά τις μεταπολεμικές δεκαετίες, όπου εργάστηκαν σε μεταλλευτικές και βιομηχανικές μονάδες της Βοιωτίας.

Ιδιαίτερη βαρύτητα στο οδοιπορικό της αποστολής είχε η συμβολική παρουσία της στο Άνω Καρυόφυτο, όπου οι μαθητές από το μαρτυρικό Δίστομο, παγκόσμιο σύμβολο της θηριωδίας του ναζισμού, ήρθαν σε επαφή με την ιστορία του χωριού της οροσειράς της Ροδόπης και με το τραύμα που ο τόπος εξακολουθεί να φέρει. Στον σταθμό αυτό, η συμβολή των δύο συλλόγων του χωριού στη διαμόρφωση του προγράμματος υπήρξε ουσιαστική. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης οδήγησε τους μαθητές στον πρώτο μαθητικό ιστορικό περίπατο, σε μια διαδρομή μνήμης στα σημεία των εκτελέσεων από τα βουλγαρικά κατοχικά στρατεύματα, προσφέροντας ένα πλαίσιο τοπικής γνώσης και βιωματικής προσέγγισης των γεγονότων της 9ης Σεπτεμβρίου 1944.

Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου υποδέχθηκε την ομάδα στο παλιό δημοτικό σχολείο, που έχει μετατραπεί σε λαογραφικό μουσείο και χώρο μνήμης, αναδεικνύοντας τη σύνδεση της μαρτυρικής εμπειρίας με την προσφυγική καταγωγή και τη συλλογική μνήμη του χωριού.

Η επίσκεψη στο χωριό εμπλουτίστηκε και από τη συγκινητική συνάντηση με τον επιζώντα της σφαγής Κωνσταντίνο Γιατζουράκη, ανοίγοντας έναν κρίσιμο διάλογο ανάμεσα στη ζωντανή μνήμη και τη νέα γενιά.

Στον χαιρετισμό του στο μνημείο του χωριού, ο υπεύθυνος του προγράμματος Νίκος Κοσμίδης, σημείωσε πως η προσήλωση στη μνήμη συνιστά σήμερα όχι μόνο ηθικό χρέος αλλά και πολιτική πράξη, σε μια περίοδο κατά την οποία ο πόλεμος και η βία κατά αμάχων επανέρχονται με οξύτητα στο διεθνές προσκήνιο. Από την πλευρά της, η Επιμελήτρια του Μουσείου Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου, Αμαλία Παπαϊωάννου, μετέφερε τον χαιρετισμό του Δημάρχου Διστόμου – Αράχοβας – Αντίκυρας προς τους παρευρισκόμενους, χαρακτηρίζοντάς τους «συναγωνιστές» στον κοινό αγώνα για τη διατήρηση της μνήμης αλλά και την αποκατάσταση της δικαιοσύνης για τα εγκλήματα της τριπλής Κατοχής. Παράλληλα, εκφράστηκε η στήριξη στις προσπάθειες για την αναγνώριση του Άνω Καρυοφύτου ως πρώτης μαρτυρικής κοινότητας στη Θράκη, ενώ υπογραμμίστηκε και η συμβολή του προγράμματος και του υπευθύνου του στη διαδικασία αυτή.

Το παρόν στην υποδοχή των μαθητών έδωσαν ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Ξάνθης, Ιωάννης Δρεμσίζης, μεταφέροντας τον χαιρετισμό του Δημάρχου Ξάνθης, Ευστράτιου Κοντού, ο Αντιδήμαρχος Σταυρούπολης, Μάριος Τσορμπατζίδης, ο Γραμματέας του Δημοτικού Συμβουλίου, Χρήστος Κυρπόγλου, η Γενική Γραμματέας του Δήμου Ξάνθης, Χρυσούλα Βερβερίδου, καθώς και ο Πρόεδρος της Κοινότητας Καρυοφύτου, Διαμαντής Σερεφιάς (Φωτογραφία: Photo Flash Fanidis&Co).

Η δημόσια κορύφωση της παρουσίας της στην πόλη ήταν η εσπερίδα «Από την ορεινή Ξάνθη στο Δίστομο: Γέφυρες Πολιτισμού και Μνήμης», στην οποία η σχολική ομάδα παρουσίασε στο κοινό την αφετηρία της εργασίας της, τα ερευνητικά της ερωτήματα, τις προφορικές μαρτυρίες που συνέλεξε από πομακικές οικογένειες του Διστόμου και την αξιοποίηση αρχειακού υλικού από το Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου. Ανέδειξε επίσης τα συμπεράσματα στα οποία οδηγήθηκε γύρω από τη μνήμη της μετανάστευσης, τη συνύπαρξη, την εργασία και τη διατήρηση πολιτισμικών δεσμών ανάμεσα σε δύο μακρινούς τόπους.

Στο πλαίσιο της εσπερίδας, οι εκπαιδευτικοί Αθανασία Αχυράκη και Βιολέτα Σιδέρη, μαζί με την ομάδα των μαθητών, παρουσίασαν τα αποτελέσματα του πρωτότυπου σχολικού προγράμματος για τους Ξανθιώτες Πομάκους, που μετανάστευσαν στο Δίστομο για να εργαστούν βιομηχανία της Βοιωτίας.

Από την παραγωγική κληρονομιά στους ιστορικούς τόπους της Θράκης

Ξεχωριστή ενότητα αποτέλεσε το εργαστήριο στην ΠΑΣΤΑΛΙ ΑΜΚΕ στην Παλαιά Χρύσα, όπου οι μαθητές του ΓΕΛ Διστόμου συναντήθηκαν με μαθητές του 4ου ΓΕΛ Ξάνθης και συζήτησαν για τη βιομηχανική κληρονομιά, την παραγωγική ιστορία και τις προοπτικές της ελληνικής περιφέρειας. Τη δράση συντόνισε η Μαρία Πετρά, βιομηχανική αρχαιολόγος και μουσειολόγος με ειδίκευση στη μελέτη και την επανάχρηση της παραγωγικής και βιομηχανικής κληρονομιάς, καθώς και πρόεδρος της ΠΑΣΤΑΛΙ ΑΜΚΕ. Μέσα από την παρουσίασή της και τον διάλογο με τους μαθητές, η μνήμη της εργασίας και των υλικών καταλοίπων της παραγωγής συνδέθηκε με ερωτήματα για το παρόν και το μέλλον της ελληνικής περιφέρειας και τις ανάγκες των νέων.

Στην Κομοτηνή και την Αλεξανδρούπολη, το πρόγραμμα διεύρυνε ακόμη περισσότερο το πεδίο της συζήτησης γύρω από την ιστορία, τις ταυτότητες και τη σύνθετη φυσιογνωμία της Θράκης. Στην Κομοτηνή, η Δρ. Νάγια Δαλακούρα, αρχαιολόγος, μουσειολόγος και συγγραφέας, οδήγησε τους μαθητές σε έναν πολιτιστικό περίπατο στην πόλη, φωτίζοντας πλευρές της ιστορίας της πόλης και αναδεικνύοντας τη σχέση του αστικού χώρου με τη μνήμη, τις αισθήσεις και την καθημερινή εμπειρία του τόπου. Οι μαθητές γεύτηκαν κεράσματα της καθημερινής ζωής της πόλης, όπως τα γλυκά στραγάλια, ενώ επισκέφθηκαν και το τέμενος Γενί Τζαμί, όπου οι μουσουλμάνοι μαθητές της ομάδας, με καταγωγή από τα Πομακοχώρια αλλά και την Αλβανία, μοιράστηκαν όψεις του θρησκευτικού τους βίου.

Στην Αλεξανδρούπολη, ο Γιώργος Μαυρομάτης, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, συνέβαλε σε μια συζήτηση για τη μειονοτική εμπειρία και τις διαφιρετικές εκφράσεις, όπως αυτή του Μπεκτασισμού-Αλεβισμού στον Βόρειο Έβρο, τις έννοιες του ατομικού και συλλογικού αυτοπροσδιορισμού, καθώς και τις ιστορικές διαμορφώσεις της περιοχής, δίνοντας στους μαθητές ένα ουσιαστικό πλαίσιο κατανόησης για ζητήματα που παραμένουν σύνθετα και επίκαιρα.

Ιδιαίτερος σταθμός υπήρξε και το Οχυρό της Νυμφαίας, χώρος μνήμης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που λειτουργεί ως στρατιωτικό μουσείο. Η επίσκεψη εκεί δεν περιορίστηκε στην ξενάγηση. Ακολούθησε διάλογος γύρω από το πώς οι νέοι αντιλαμβάνονται τους ιστορικούς τόπους στις περιοχές τους και αν τέτοια τοπόσημα ενεργοποιούνται πραγματικά στη δημόσια ζωή ή παραμένουν εγκλωβισμένα σε επετειακές χρήσεις. Στη συζήτηση αυτή, στην οποία συμμετείχαν και μαθητές από το ΕΠΑΛ Γρεβενών, αναφέρθηκαν το Μαυσωλείο Θυμάτων Ναζισμού στο Δίστομο, ο χώρος σφαγής στο μαρτυρικό Κοσμάτι και το ύψωμα Αννίτσα στα Γρεβενά, με τα οποία το πρόγραμμα έχει ήδη συνδεθεί μέσα από δράσεις μνήμης και δημόσιες παρεμβάσεις ανάδειξης.

Μέσα από αυτή την πολυήμερη διαδρομή, η επίσκεψη του Μπάρλειου ΓΕΛ Διστόμου ανέδειξε μια Θράκη πολύ πιο σύνθετη από τις στερεοτυπικές αναγνώσεις που συχνά την περιορίζουν: μια Θράκη της μνήμης και της ιστορίας, της πολιτισμικής ποικιλίας, της παραγωγικής κληρονομιάς, των κοινωνικών μετασχηματισμών και των δύσκολων ερωτημάτων για την ταυτότητα και το μέλλον. Για τους μαθητές, η εμπειρία αυτή λειτούργησε όχι μόνο ως εκπαιδευτική εκδρομή, αλλά και ως ευκαιρία ουσιαστικής συνάντησης με ανθρώπους, τόπους και ιστορικά ίχνη.

Το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού ευχαριστεί θερμά το Μπάρλειο Γενικό Λύκειο Διστόμου και τον Δήμο Διστόμου – Αράχοβας – Αντίκυρας. Η παρουσία της αντιπροσωπίας από το Δίστομο στη Θράκη και η κοινή αυτή διαδρομή αποτέλεσαν έναν ακόμη ουσιαστικό σταθμό στη σταθερή συνεργασία του προγράμματος με το Δίστομο.

Ευχαριστίες απευθύνονται επίσης προς το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, την ΠΑΣΤΑΛΙ ΑΜΚΕ, την 29η Μ/Π Ταξιαρχία Πεζικού «ΠΟΓΡΑΔΕΤΣ», τη Δρ. Νάγια Δαλακούρα, τον Αν. Καθηγητή Γιώργο Μαυρομάτη, τον Δήμο Ξάνθης, την Κοινότητα Άνω Καρυοφύτου, τον Πολιτιστικό Σύλλογο Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου, για την ανταπόκρισή τους και τη συμβολή τους στην πραγματοποίηση αυτού του οδοιπορικού.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στους ίδιους τους μαθητές του ΓΕΛ Διστόμου, που συμμετείχαν ενεργά, με ενδιαφέρον, ωριμότητα και ουσιαστική διάθεση να συνομιλήσουν με την ιστορία και τους ανθρώπους της Θράκης.

Φωτογραφίες: mnemonikon.gr