Το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού στις εκδηλώσεις μνήμης για την 82η επέτειο της Σφαγής του Διστόμου

Ολοκληρώθηκαν οι εκδηλώσεις μνήμης για την 82η επέτειο από τη Σφαγή του Διστόμου, τις οποίες διοργάνωσαν ο Δήμος Διστόμου, Αράχοβας και Αντίκυρας και το Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου, με την υποστήριξη της Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας.

Το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού συμμετείχε ενεργά στις εκδηλώσεις, κατόπιν ευγενικής πρόσκλησης της Επιμελήτριας του Μουσείου Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου, Αμαλίας Παπαϊωάννου. Η φετινή παρουσία του προγράμματος εντάσσεται στη σταθερή επιστημονική και μνημονική συνεργασία με το Μουσείο, η οποία ξεκίνησε το 2021 και συνεχίζεται μέσα από δράσεις ιστορικής μνήμης, εκπαίδευσης και διασύνδεσης μαρτυρικών τόπων.

Η παρουσία αυτή αναπτύχθηκε τόσο στην επιστημονική διημερίδα όσο και στις παράλληλες δράσεις που ανέδειξαν τη σύνδεση του Διστόμου με άλλες μαρτυρικές κοινότητες της Ελλάδας. Ιδιαίτερη σημασία είχε η 17μελής αποστολή από το Άνω Καρυόφυτο Ξάνθης, η οποία πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου, ενώ στην αποστολή συμμετείχαν και δύο μέλη του Πολιτιστικού Συλλόγου Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου.

Η επιστημονική διημερίδα στο Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου

Στις 5 και 6 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου επιστημονική διημερίδα, στην οποία έλαβαν μέρος πανεπιστημιακοί, ερευνητές, εκπρόσωποι μαρτυρικών κοινοτήτων και νομικοί. Το πλήρες πρόγραμμα της διημερίδας έχει παρουσιαστεί σε προηγούμενη ανάρτηση του προγράμματος.

Η διημερίδα εξέτασε ζητήματα που αφορούν την προστασία των οστών των θυμάτων της Σφαγής του Διστόμου και τον σχετικό σχεδιασμό που αναπτύσσει ο Δήμος σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής. Το ζήτημα αυτό δεν αφορά μόνο την τεχνική ή επιστημονική διαχείριση των ανθρώπινων καταλοίπων, αλλά αγγίζει βαθύτερα ερωτήματα για τη μνήμη, την αξιοπρέπεια των θυμάτων, τη δημόσια ιστορία και την υλική τεκμηρίωση του εγκλήματος.

Στο πλαίσιο της διημερίδας παρουσιάστηκαν επίσης οι λόγοι για τους οποίους η Σφαγή του Διστόμου και τα άλλα εγκλήματα στην κατεχόμενη Ελλάδα και Ευρώπη δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως τυχαίες πράξεις βαρβαρότητας. Αντίθετα, αποτελούσαν έκφραση της ναζιστικής κοσμοθεωρίας, η οποία αντιλαμβανόταν τη βία ως φυσικό και αναγκαίο μέσο κυριαρχίας. Κεντρική θέση σε αυτή την ιδεολογία είχε η αντίληψη του φυλετικού αγώνα, μέσα από την οποία νομιμοποιήθηκε η εξόντωση όσων χαρακτηρίζονταν «κατώτεροι», «εχθροί» ή εμπόδια στην επιβολή της ναζιστικής τάξης πραγμάτων. Η μαζική δολοφονία αμάχων υπήρξε, επομένως, εφαρμογή μιας ιδεολογίας που μετέτρεψε τη βία και την τρομοκρατία σε οργανωμένη κρατική πολιτική.

Παράλληλα, συζητήθηκαν περιπτώσεις άλλων σφαγών στην κατεχόμενη Ελλάδα, η μεταπολεμική διαχείριση της μνήμης, η αποσιώπηση της απελευθέρωσης στην περίπτωση της Λαμίας, καθώς και ο ρόλος των αρχείων στην ιστορική τεκμηρίωση και έρευνα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία μπορεί να προσεγγίζει το παρελθόν και τις δύσκολες σελίδες του πέρα από ιδεολογικές περιχαρακώσεις, φοβικές αναγνώσεις και επιλεκτικές σιωπές.

Στο επίκεντρο τέθηκε και το ερώτημα της μνήμης στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, σε συνάρτηση με αντίστοιχα παραδείγματα από την υπόλοιπη Ευρώπη. Σε αυτό το σκέλος εντάχθηκε η εισήγηση του Νίκου Κοσμίδη, Υπ. Διδ. Αρχιτεκτονικής ΔΠΘ και υπεύθυνου του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, με θέμα «Οι μαρτυρικοί τόποι ως ενεργά μνημονικά πεδία: πολιτικές χρήσεις και δημόσια ευθύνη απέναντι στο τραυματικό παρελθόν». Η εισήγηση ανέδειξε ότι οι επέτειοι αποτελούν αναγκαίες στιγμές δημόσιας μνήμης, όμως δεν αρκούν από μόνες τους για τη συγκρότηση μιας ουσιαστικής πολιτικής μνήμης. Με αφετηρία το Δίστομο και με αναφορές σε άλλους μαρτυρικούς τόπους της Κατοχής, τέθηκε το ζήτημα της θεσμικής προστασίας των τόπων, της τεκμηρίωσης των υλικών ιχνών, της συμμετοχής των κοινοτήτων και της σύνδεσης της μνήμης με την εκπαίδευση, τη δημόσια ιστορία και το αίτημα για δικαιοσύνη. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη η μνήμη να λειτουργεί ως πεδίο δημόσιας ευθύνης και δημοκρατικής εγρήγορσης, χωρίς εξίσωση διαφορετικών ιστορικών ρόλων, χωρίς αποσιώπηση των ανοιχτών ζητημάτων και χωρίς αποσύνδεση των τόπων μαρτυρίου από τη συγκεκριμένη ιστορία της κατοχικής βίας που τους συγκρότησε.

Η διημερίδα συνεχίστηκε με εισηγήσεις για τα ζητήματα των γερμανικών επανορθώσεων και των γερμανικών οφειλών, μετά και την πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου της Ιταλίας, στο οποίο έχει προσφύγει το Δίστομο για τη δικαίωσή του. Στη συζήτηση αναδείχθηκαν η ιστορική, νομική και ηθική διάσταση του ζητήματος, καθώς και η ανάγκη η διεκδίκηση να παραμένει ενεργή στη δημόσια σφαίρα.

Από την ορεινή Ξάνθη στο Δίστομο: γέφυρες πολιτισμού και μνήμης

Στις φετινές εκδηλώσεις, η Ξάνθη είχε μια ξεχωριστή παρουσία. Οι μαθητές του Μπάρλειου Γενικού Λυκείου Διστόμου και οι υπεύθυνες εκπαιδευτικοί παρουσίασαν τα πορίσματα του εκπαιδευτικού προγράμματος «Από την ορεινή Ξάνθη στο Δίστομο: Γέφυρες Πολιτισμού και Μνήμης», το οποίο μελέτησε την περίπτωση της εσωτερικής μετανάστευσης Πομάκων της Ξάνθης προς το Δίστομο για εργασιακούς λόγους. Η δράση είχε παρουσιαστεί και στο πλαίσιο αντίστοιχης εκδήλωσης στην Ξάνθη, τον περασμένο Μάρτιο, στην Καπναποθήκη «Π».

Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία ανέδειξε μια λιγότερο γνωστή αλλά σημαντική πτυχή της κοινωνικής ιστορίας του Διστόμου: τη συνάντηση μιας μαρτυρικής κοινότητας της Βοιωτίας με ανθρώπους από την ορεινή Ξάνθη, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν και εργάστηκαν στην περιοχή, μεταφέροντας μαζί τους εμπειρίες, πολιτισμικές αναφορές και μνήμες από έναν διαφορετικό τόπο.

Στο πλαίσιο της εκδήλωσης, την οποία συνδιοργάνωσαν το Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου και το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, παρουσιάστηκε υλικό από την εκπαιδευτική επίσκεψη των μαθητών του ΓΕΛ Διστόμου στη Θράκη. Προβλήθηκε επίσης βίντεο που επιμελήθηκε η Φωτεινή Μακρίδου, από την επίσκεψη των μαθητών στο Άνω Καρυόφυτο, η οποία είχε προσκυνηματικό χαρακτήρα, σε έναν τόπο με τη δική του μαρτυρική ιστορία.

Στην εκδήλωση χαιρετισμό απηύθυνε η Ελένη Παντέρμαλη, εκ μέρους του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου, μεταφέροντας τη συγκίνηση των κατοίκων για την επίσκεψη και την υποδοχή των μαθητών στο χωριό, καθώς και τη συμμετοχή τους στον πρώτο σχολικό ιστορικό περίπατο, ενώ ο Μανώλης Παντέρμαλης απήγγειλε το «Επίγραμμα για το Δίστομο» του Γιάννη Ρίτσου.

Συνάντηση επιζώντων μαρτυρικών τόπων στο Μαυσωλείο του Διστόμου

Μετά από πρόταση του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού και με τη στήριξη του Δημάρχου Διστόμου, Αράχοβας και Αντίκυρας, Γιάννη Σταθά, την παραμονή της επετείου πραγματοποιήθηκε συνάντηση επιζώντων μαρτυρικών τόπων στον χώρο του Μαυσωλείου του Διστόμου. Στην ιδιαίτερα συγκινητική αυτή συνάντηση, τον λόγο έλαβε και ο επιζών της Σφαγής του Άνω Καρυοφύτου, Κωνσταντίνος Γιατζουράκης, ο οποίος μοιράστηκε βιώματα της οικογένειάς του και μίλησε για τη μνήμη ενός τόπου που διεκδικεί την αναγνώριση της δικής του μαρτυρικής ιστορίας.

Η παρουσία επιζώντων σε τέτοιες συναντήσεις αποκτά σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς οι τελευταίοι αυτόπτες μάρτυρες των ναζιστικών και φασιστικών εγκλημάτων εκλείπουν σταδιακά. Η μετάβαση από τη ζώσα μαρτυρία στη διαγενεακή μετάδοση της μνήμης αποτελεί πλέον μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τις μαρτυρικές κοινότητες, τους φορείς μνήμης, τα μουσεία και την εκπαίδευση.

Στη συνάντηση συμμετείχε και ο Σεβ. Μητροπολίτης Θηβών και Λεβαδείας, ο οποίος αναφέρθηκε στους μαρτυρικούς τόπους της Βοιωτίας, εφιστώντας την προσοχή στη βαρβαρότητα όχι μόνο του παρελθόντος, αλλά και του παρόντος, κάθε φορά που προσβάλλεται η αξία του ανθρώπινου προσώπου.

Η κεντρική τελετή μνήμης και η παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας

Τη φετινή επέτειο τίμησε με την παρουσία του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, κ. Κωνσταντίνος Τασούλας, ο οποίος κατέθεσε στεφάνι στο Μαυσωλείο του Διστόμου. Κατά τη διάρκεια της τελετής, μαθητές του Διστόμου εκφώνησαν τα ονόματα των θυμάτων, ενώ ακούστηκε και το μοιρολόι «Εδώ το λένε Δίστομο».

Ιδιαίτερη σημασία είχε συνολικά στις φετινές εκδηλώσεις η ενεργός συμμετοχή της νέας γενιάς των Διστομιτών. Οι μαθητές δεν περιορίστηκαν σε έναν τυπικό ρόλο παρουσίας στις επετειακές τελετές, αλλά συμμετείχαν ως φορείς μνήμης, έρευνας και δημόσιας αφήγησης: μέσα από την παρουσίαση του εκπαιδευτικού προγράμματος, την ανάδειξη της σύνδεσης του Διστόμου με την ορεινή Ξάνθη και την εκφώνηση των ονομάτων των θυμάτων. Με τη συμμετοχή τους ανέδειξαν ότι η μνήμη χρειάζεται να περνά στις νεότερες γενιές ως ζωντανή διαδικασία κατανόησης του τόπου, της ιστορίας και της ευθύνης απέναντι στο παρελθόν.

Στη συνέχεια, ο Δήμος τίμησε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με την ανακήρυξή του σε επίτιμο δημότη. Στην προσφώνησή του, ο Δήμαρχος Διστόμου αναφέρθηκε στη συνύπαρξή τους στο Ελληνικό Κοινοβούλιο την περίοδο της οικονομικής κρίσης, όταν ο ίδιος ήταν βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ και ο Κωνσταντίνος Τασούλας Υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού στην κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας. Η αναφορά αυτή συνδέθηκε με τη στάση που, όπως σημείωσε ο Δήμαρχος, είχε κρατήσει ο σημερινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας απέναντι στη διείσδυση του νεοναζισμού στην πολιτική ζωή.

Στην αντιφώνησή του, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναφέρθηκε στη σημασία της ανακήρυξής του σε μέλος μιας κοινότητας η οποία, παρά τον πόνο της, πάλεψε και ξεπέρασε τη μοίρα της, χωρίς να ξεχνά, αλλά και χωρίς να συνθλίβεται από τα συντρίμμια της. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στο ζήτημα των γερμανικών επανορθώσεων: το κατοχικό δάνειο, τις αποζημιώσεις για τις καταστροφές, την επιστροφή των κλεμμένων αρχαιοτήτων και τις αποζημιώσεις προς τις οικογένειες των θυμάτων. Τόνισε ότι για την Ελληνική Πολιτεία οι επανορθώσεις παραμένουν ενεργές και αποτελούν αίτημα το οποίο, κατά την πάγια γραμμή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, έχει ισχυρή νομική βάση και είναι απαράγραπτο.

Το ζήτημα της αναγνώρισης του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικής κοινότητας

Μετά το πέρας της τελετής, με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου, με τη στήριξη του Μουσείου Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου και τη συμμετοχή του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, πραγματοποιήθηκε σύντομη συνάντηση με τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας, παρουσία του Υφυπουργού Εσωτερικών, κ. Πέτρου Σπανάκη, και του Δημάρχου Διστόμου. Στη συνάντηση τέθηκε το ζήτημα της αναγνώρισης του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικής κοινότητας από την Ελληνική Πολιτεία, ενώ ο Πολιτιστικός Σύλλογος Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου επέδωσε στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας σχετική επιστολή.

Κατά τη διάρκεια της συνάντησης ζητήθηκε ενημέρωση για το στάδιο στο οποίο βρίσκεται η συγκρότηση του φακέλου τεκμηρίωσης. Το ζήτημα είχε τεθεί από το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού και σε προηγούμενη συνάντηση με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, στο πλαίσιο εκδήλωσης που πραγματοποιήθηκε στο Υπουργείο Μακεδονίας και Θράκης τον περασμένο Οκτώβριο.

Συναντήσεις με εκπροσώπους μαρτυρικών κοινοτήτων

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων υπήρξε η δυνατότητα εκτενούς ανταλλαγής απόψεων με εκπροσώπους μαρτυρικών πόλεων και χωριών, μεταξύ άλλων των Καλαβρύτων, του Χορτιάτη, του Κομμένου, της Κλεισούρας και των Λιγκιάδων. Οι συζητήσεις έγιναν και με τον Πρόεδρο του Δικτύου Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών, Δήμαρχο Καλαβρύτων Θανάση Παπαδόπουλο, με επίκεντρο την πορεία του έργου του Δικτύου και την ανάγκη επαναδραστηριοποίησής του με βάση τις σημερινές συνθήκες.

Το γεγονός ότι εκλείπουν πλέον οι τελευταίοι επιζώντες των ναζιστικών και φασιστικών εγκλημάτων καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για συντονισμένη δράση. Οι μαρτυρικές κοινότητες καλούνται να περάσουν από τη μνήμη της πρώτης γενιάς σε μια νέα φάση θεσμικής, εκπαιδευτικής και πολιτιστικής διαχείρισης της ιστορίας τους. Σε αυτή τη μετάβαση, η τεκμηρίωση, η συνεργασία, η εκπαίδευση και η ενεργός συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών αποκτούν καθοριστική σημασία.

Το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού παρουσίασε το μέχρι τώρα έργο που έχει αναπτύξει με δήμους, χώρους μνήμης, εκπαιδευτικές κοινότητες και πολιτιστικούς φορείς, εκφράζοντας τη διάθεση να συμβάλει με την εμπειρία και την τεχνογνωσία του σε ένα τόσο σημαντικό πεδίο.

Η μνήμη ως ευθύνη των κοινοτήτων

Όπως τονίστηκε και από τον Δήμαρχο Διστόμου, η συμμετοχή στις εκδηλώσεις μνήμης δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα τυπικό επετειακό καθήκον. Πρέπει να αποτελεί αφορμή για ουσιαστική κατανόηση του λόγου για τον οποίο αυτές οι τελετές πραγματοποιούνται. Οι κοινότητες που φέρουν τη μνήμη της βίας, της απώλειας και της αντίστασης δεν είναι απλοί αποδέκτες τιμών. Οφείλουν να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην προστασία της μνήμης και στην αποτροπή κάθε νέας ανόδου του φασισμού.

Η θέση αυτή επισφραγίστηκε συμβολικά στη λήξη της συναυλίας της Λαϊκής Ορχήστρας «Μίκης Θεοδωράκης» και του Κώστα Μακεδόνα, όταν ο Δήμαρχος κάλεσε όλους τους εκπροσώπους των μαρτυρικών κοινοτήτων να ανέβουν στην εξέδρα. Η στιγμή αυτή λειτούργησε ως σύμβολο κοινού αγώνα για τη μνήμη, τη δικαίωση και τη διεκδίκηση.

Για το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, η φετινή συμμετοχή στις εκδηλώσεις του Διστόμου επιβεβαίωσε τη σημασία των σταθερών συνεργασιών ανάμεσα σε μουσεία, δήμους, εκπαιδευτικές κοινότητες, συλλόγους και μαρτυρικούς τόπους. Η μνήμη δεν μπορεί να παραμένει κλεισμένη σε επετειακές ημερομηνίες. Χρειάζεται συνέχεια, τεκμηρίωση, παιδεία, δημόσια παρουσία και ουσιαστική συμμετοχή των νεότερων γενιών.

Το Δίστομο, το Άνω Καρυόφυτο και οι άλλοι μαρτυρικοί τόποι της Ελλάδας δεν συνδέονται μόνο από την εμπειρία της βίας. Συνδέονται και από την ευθύνη να μετατρέψουν τη μνήμη σε γνώση, τη γνώση σε εγρήγορση και την εγρήγορση σε κοινή στάση απέναντι σε κάθε μορφή απανθρωποποίησης.