Από το παλιό λατομείο του Ασβεστοχωρίου έως τον ιστορικό πυρήνα του μαρτυρικού Χορτιάτη, η διαδρομή περνά από τόπους που συνδέονται με διαφορετικές όψεις της ιστορίας της περιοχής. Η ασβεστοπαραγωγή, η ίδρυση του Σανατορίου, η υδροδότηση της Θεσσαλονίκης, η κατοχική βία και η μεταπολεμική ανασυγκρότηση συνυπάρχουν στο ίδιο τοπίο και αποκαλύπτουν τη διαχρονική εξέλιξη του βουνού.
Η πλατφόρμα mnemonikon.gr ακολούθησε αυτή τη διαδρομή με οδηγό τη Βίβιαν Λιόλιου, Τοπική Αντιδήμαρχο της Δημοτικής Ενότητας Χορτιάτη και Καθαριότητας, Περιβάλλοντος και Ανακύκλωσης της Δ.Ε. Χορτιάτη και υπεύθυνη του προγράμματος διαχείρισης αδέσποτων ζώων του Δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη. Συμμετέχει επίσης στην εκπροσώπηση του Δήμου στο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών «Ελληνικά Ολοκαυτώματα 1940-1945». Η Βίβιαν Λιόλιου ξενάγησε τον Νίκο Κοσμίδη, υπεύθυνο του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, και συζήτησε μαζί του για το πώς ο Δήμος μεριμνά για τη διατήρηση της τοπικής ιστορίας μέσα από τη διαχείριση και ανάδειξη των χώρων μνήμης.
Το παλιό λατομείο του Ασβεστοχωρίου
Η περιήγηση στην περιοχή ξεκίνησε από το Ασβεστοχώρι, όπου συναντήσαμε τη Βίβιαν Λιόλιου στο πρώην Δημαρχείο Ασβεστοχωρίου. Από εκεί κατευθυνθήκαμε προς το παλιό λατομείο «Αργυρώ», την πρώτη στάση της περιήγησης. Πριν ακόμη φανεί ολόκληρη η έκτασή του, τα μικρά σύννεφα σκόνης και ο ήχος από τη συνεχή διέλευση των φορτηγών έκαναν αισθητή τη δραστηριότητα σε έναν χώρο που, παρότι δεν λειτουργεί πλέον ως λατομείο, εξακολουθεί να μεταβάλλεται.
Η ιστορία του Ασβεστοχωρίου είναι στενά δεμένη με την παραγωγή ασβέστη. Ο οικισμός, γνωστός αρχικά ως Νεοχώρι, αναπτύχθηκε σε περιοχή πλούσια σε ασβεστολιθικά πετρώματα και από το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα οι κάτοικοί του στράφηκαν στην ασβεστοπαραγωγή. Η δραστηριότητα αυτή αποτυπώθηκε και στην ονομασία Κιρέτς-Κιοϊ, δηλαδή «χωριό του ασβέστη». Στα οθωμανικά κτηματολογικά αρχεία του 1907 καταγράφονται 22 προβιομηχανικοί χώροι παραγωγής ασβέστη. Η μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης, το 1917, δημιούργησε αυξημένες ανάγκες σε οικοδομικά υλικά. Η ανοικοδόμηση της πόλης ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την εξόρυξη και την παραγωγή ασβέστη.
Σήμερα, δίπλα στις παλιές βιομηχανικές εγκαταστάσεις, φορτηγά μεταφέρουν αδρανή υλικά από την κατασκευή της Νέας Ανατολικής Εσωτερικής Περιφερειακής Οδού της Θεσσαλονίκης, γνωστής ως Flyover. Τα υλικά αποτίθενται στις κοιλότητες που άφησε η εξορυκτική δραστηριότητα και χρησιμοποιούνται για την αναδιαμόρφωση του παλιού λατομικού τοπίου.
Όπως μας εξήγησε η Αντιδήμαρχος, ο σχεδιασμός του Δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη προβλέπει την αποκατάσταση και αξιοποίηση της έκτασης ως χώρου πολιτιστικών και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, αναψυχής και περιπάτου. Στις βασικές παρεμβάσεις περιλαμβάνονται η αποκατάσταση των πρανών, η διευθέτηση των υδάτων, η δημιουργία περιπατητικών διαδρομών και υπαίθριου χώρου εκδηλώσεων. Παράλληλα, προβλέπεται η διατήρηση και ανάδειξη των καταλοίπων της παλιάς ασβεστοπαραγωγής ως μέρους της βιομηχανικής ιστορίας του χώρου. Έτσι, το παλιό λατομείο πρόκειται σταδιακά να αποκτήσει νέες πολιτιστικές και περιβαλλοντικές χρήσεις, χωρίς να χαθούν τα ίχνη της παραγωγικής του ιστορίας.
Στην κοίτη του ρέματος
Λίγα μόλις χιλιόμετρα μακριά από τον χώρο της παραγωγής και της καθημερινής εργασίας, η διαδρομή οδηγεί σε έναν τόπο που φέρει το αποτύπωμα της βίας της Κατοχής: το σημείο της μαζικής εκτέλεσης κατοίκων του Ασβεστοχωρίου, το οποίο βρίσκεται σχεδόν κρυμμένο μέσα σε πυκνή βλάστηση.
Στις 20 Ιουλίου 1944, γερμανικές κατοχικές δυνάμεις και Έλληνες συνεργάτες τους εκτέλεσαν τρεις κατοίκους του Ασβεστοχωρίου στην περιοχή Κουρί. Έξι ημέρες αργότερα, ομάδα κρατουμένων οδηγήθηκε έξω από τον οικισμό, προς τα όρια της Εξοχής, και εκτελέστηκε από γερμανικές δυνάμεις και άνδρες του «Σώματος Κυνηγών» του Φριτς Σούμπερτ. Στις ετήσιες εκδηλώσεις μνήμης ο Δήμος Πυλαίας-Χορτιάτη τιμά συνολικά είκοσι θύματα των γεγονότων του Ιουλίου 1944.
Η θέση του μνημείου μέσα στην κοίτη του ρέματος διαφοροποιεί αισθητά την επίσκεψη από εκείνη σε ένα μνημείο τοποθετημένο σε κεντρική πλατεία, καθώς ο επισκέπτης κατεβαίνει στον ίδιο τον τόπο της εκτέλεσης. Μια πινακίδα στην άκρη του δρόμου υποδεικνύει τη θέση τους, ενώ η πρόσβαση γίνεται μέσω μιας μεγάλης σκάλας που οδηγεί προς την κοίτη. Κάθε Ιούλιο ο Δήμος τελεί εκεί επιμνημόσυνη δέηση και μεριμνά για τον καθαρισμό του χώρου από τη βλάστηση και τα φερτά υλικά που συσσωρεύονται κατά τους χειμερινούς μήνες, όταν αυξάνεται η ροή του νερού.
Από το Σανατόριο στο υδραγωγείο
Η επόμενη στάση φωτίζει μια διαφορετική όψη της ιστορίας της περιοχής: τη δημόσια υγεία. Ανεβαίνοντας ξανά προς τον δρόμο, συνεχίσαμε προς τις εγκαταστάσεις του σημερινού Γενικού Νοσοκομείου «Γ. Παπανικολάου». Εκεί διατηρείται αποκατεστημένη η πύλη του παλιού Σανατορίου Ασβεστοχωρίου. Το ίδρυμα δημιουργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1920, αξιοποιώντας εγκαταστάσεις που είχαν χρησιμοποιηθεί από τη βρετανική στρατιωτική υγειονομική υπηρεσία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα περίθαλψης φυματικών στη Βόρεια Ελλάδα, όταν το υψόμετρο, το κλίμα και η απομόνωση θεωρούνταν βασικά στοιχεία αντιμετώπισης της νόσου. Η πύλη αποτελεί σήμερα το πιο εμφανές ίχνος της περιόδου κατά την οποία ο χώρος λειτουργούσε ως σανατόριο.
Λίγο πριν από την είσοδο στον Χορτιάτη, η διαδρομή περνά από ακόμη ένα σημαντικό μνημείο της περιοχής: το παλιό υδραγωγείο, κατάλοιπο της υδροδότησης της Θεσσαλονίκης από τις πηγές του βουνού. Το σωζόμενο τμήμα του έχει μήκος περίπου 223 μέτρα και ύψος που φθάνει τα 20 μέτρα. Η αρχική του φάση ανάγεται στους ρωμαϊκούς χρόνους, ενώ ακολούθησαν διαδοχικές επισκευές. Για αιώνες μετέφερε νερό προς τη Θεσσαλονίκη, με τμήματα του συστήματος να παραμένουν σε χρήση έως το 1975. Το υδραγωγείο υπενθυμίζει τη μακρά εξάρτηση της Θεσσαλονίκης από τις πηγές και τα νερά του Χορτιάτη.
Από το μνημείο του Ολοκαυτώματος στον βυζαντινό πυρήνα του Χορτιάτη
Η διαδρομή περνά μπροστά από το μνημείο του Ολοκαυτώματος, αφιερωμένο στα 149 θύματα της 2ας Σεπτεμβρίου 1944, ανάμεσά τους 51 ανήλικοι. Το έγκλημα διέπραξαν γερμανικές δυνάμεις και Έλληνες συνεργάτες των κατακτητών υπό τον Φριτς Σούμπερτ. Σύμφωνα με την ενημέρωση που είχαμε, για τη δημιουργία του ψηφιδωτού του μνημείου χρησιμοποιήθηκαν ψηφίδες από τα ερείπια βυζαντινού μοναστηριακού συγκροτήματος της περιοχής. Κύριοι τόποι του μαρτυρίου υπήρξαν η οικία Νταμπούδη και ο φούρνος Γκουραμάνη, όπου γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι εγκλωβίστηκαν, πυρπολήθηκαν ή εκτελέστηκαν. Παράλληλα, οι πυρπολήσεις κατέστρεψαν μεγάλο μέρος του χωριού. Ο Χορτιάτης ανοικοδομήθηκε μεταπολεμικά στον ίδιο χώρο και η καθημερινή ζωή συνεχίζεται σήμερα δίπλα στους τόπους και τα μνημεία που συνδέονται με το έγκλημα της 2ας Σεπτεμβρίου 1944.
Από το μνημείο του Ολοκαυτώματος συνεχίσαμε προς τον βυζαντινό ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα. Εκεί η αρχαιοφύλακας μας ενημέρωσε για τις εργασίες αποκατάστασης του ναού και τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου. Ο ναός χρονολογείται στον 12ο αιώνα, διαθέτει ιδιαίτερη αρχιτεκτονική τυπολογία και διατηρεί αξιόλογο ζωγραφικό διάκοσμο. Κατά τις πρόσφατες εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξης του χώρου εντοπίστηκαν τάφοι που συνδέονται με την παλαιότερη κοιμητηριακή χρήση του ναού. Στον ίδιο πυρήνα βρίσκεται και το αποκατεστημένο κτήριο Δ, μια διώροφη οικία μακεδονικής αρχιτεκτονικής. Σήμερα λειτουργεί ως εκθεσιακός χώρος, όπου παρουσιάζονται στοιχεία από την ιστορία του Χορτιάτη και κτερίσματα των βυζαντινών τάφων.
Μετά την ολοκλήρωση του έργου αποκατάστασης, στις 6 Μαΐου 2023 ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως κ. Βαρνάβας τέλεσε τα εγκαίνια του ναού, παρουσία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, του Περιφερειάρχη Κεντρικής Μακεδονίας Απόστολου Τζιτζικώστα και του Δημάρχου Πυλαίας-Χορτιάτη Ιγνάτιου Καϊτεζίδη. Όπως ενημερωθήκαμε, κατά τους θερινούς μήνες ο βυζαντινός ναός λειτουργεί και ως ενοριακός, καθώς ο γειτονικός Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου, που χρονολογείται στο 1837, βρίσκεται υπό ανακαίνιση.
Μια ενιαία διαδρομή ιστορίας και μνήμης
Στον ιστορικό πυρήνα του Χορτιάτη, η Βίβιαν Λιόλιου παρουσίασε τον σχεδιασμό του Υπουργείου Πολιτισμού, της Ιεράς Μητροπόλεως Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως και της δημοτικής αρχής για την αξιοποίηση του χώρου. Στόχος του σχεδιασμού είναι να λειτουργήσουν ο ναός της Μεταμόρφωσης, ο Άγιος Γεώργιος και το παλιό Δημοτικό Σχολείο ως ένας ενιαίος ιστορικός και πολιτιστικός πυρήνας.
Το πέτρινο σχολικό κτήριο των αρχών του 20ού αιώνα, όπου και ολοκληρώθηκε η περιήγησή μας, υπήρξε για δεκαετίες μέρος της εκπαιδευτικής και κοινωνικής ζωής του χωριού. Η σημασία του συνδέεται με τη θέση του στον ιστορικό πυρήνα μιας κοινότητας που καταστράφηκε το 1944 και ανοικοδομήθηκε μετά τον πόλεμο. Σήμερα ο Δήμος Πυλαίας-Χορτιάτη σχεδιάζει την μετατροπή του σε σύγχρονο μουσείο ιστορικής μνήμης για το Ολοκαύτωμα του Χορτιάτη.
Τον σχεδιασμό για τη μετατροπή του παλιού σχολείου σε σύγχρονο μουσείο ιστορικής μνήμης για το Ολοκαύτωμα του Χορτιάτη προωθούν ο Δήμαρχος Πυλαίας-Χορτιάτη Ιγνάτιος Καϊτεζίδης και ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Μιχάλης Γεράνης.
Η περιήγηση δείχνει ότι η περιοχή δεν συγκεντρώνει απλώς πολλά και διαφορετικά μνημεία. Η ιστορία της εργασίας, της ύδρευσης, της δημόσιας υγείας, της Κατοχής και της μεταπολεμικής ανασυγκρότησης αποτυπώνεται στο ίδιο τοπίο και γίνεται κατανοητή μέσα από τη διαδρομή από το Ασβεστοχώρι έως τον Χορτιάτη.
Ακριβώς αυτή η συνύπαρξη καθιστά την περιοχή ιδιαίτερα σημαντική για εκπαιδευτικές επισκέψεις. Η ιστορική γνώση αποκτά διαφορετικό βάθος όταν συνδέεται με τους ίδιους τους τόπους όπου εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα και όχι μόνο με ημερομηνίες και αριθμούς. Μέσα από τέτοιες διαδρομές, οι μαθητές δεν αποκτούν μόνο ιστορικές πληροφορίες, αλλά αντιλαμβάνονται πώς η ιστορία εγγράφεται στις ζωές των ανθρώπων και στους τόπους όπου έζησαν.
Ευχαριστούμε θερμά τη Βίβιαν Λιόλιου για την ξενάγηση, την παρουσίαση των σχεδίων για την ανάδειξη και αξιοποίηση της περιοχής και τη δυνατότητα να γνωρίσουμε από κοντά τους τόπους που συνθέτουν την ιστορική μνήμη της. Η επίσκεψη του mnemonikon.gr πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 9 Ιουλίου 2026, λίγες ημέρες πριν από τις εκδηλώσεις μνήμης για τους εκτελεσθέντες του Ασβεστοχωρίου. Οι εκδηλώσεις μνήμης για τους εκτελεσθέντες του Ασβεστοχωρίου θα πραγματοποιηθούν την Κυριακή 19 Ιουλίου 2026. Το αναλυτικό πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι διαθέσιμο στην ιστοσελίδα του Δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη.
Last modified: 16 Ιουλίου 2026
[mc4wp_form id="5485"]
