«Έφυγε» ο τελευταίος ANZAC της Μάχης της Κρήτης

Η Μάχη στη διεθνή μνήμη του πολέμου.

Σε ηλικία 103 ετών έφυγε από τη ζωή, στις 5 Μαρτίου 2026, ο Leslie “Les” Cook, ο οποίος θεωρείται ο τελευταίος εν ζωή βετεράνος των δυνάμεων ANZAC που πολέμησαν στη Μάχη της Κρήτης το 1941. Με τον θάνατό του κλείνει ένα ακόμη ζωντανό κεφάλαιο μνήμης που συνέδεε την Ελλάδα με την Αυστραλία μέσα από την εμπειρία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Cook γεννήθηκε το 1923 στο Herefordshire της Αγγλίας και μετανάστευσε σε πολύ μικρή ηλικία στην Αυστραλία. Μεγάλωσε σε γαλακτοκομική φάρμα στο Gippsland της Βικτώριας. Τον Μάιο του 1940, σε ηλικία μόλις 17 ετών, κατατάχθηκε στον αυστραλιανό στρατό, δηλώνοντας μεγαλύτερη ηλικία, και υπηρέτησε ως διαβιβαστής στο 2/14ο Τάγμα της 2ης Αυστραλιανής Αυτοκρατορικής Δύναμης.

Τον Μάρτιο του 1941 βρέθηκε στην Ελλάδα στο πλαίσιο της συμμαχικής εκστρατείας και στη συνέχεια στην Κρήτη, όπου συμμετείχε στις επιχειρήσεις που ακολούθησαν τη γερμανική αεραποβατική εισβολή. Μετά την Κρήτη συνέχισε να υπηρετεί σε άλλα μέτωπα του πολέμου, μεταξύ των οποίων η Βόρεια Αφρική, η Συρία, η Νέα Γουινέα, η περιοχή της Kokoda, τα προγεφυρώματα της Gona, καθώς και το Βόρνεο. Μετά τη λήξη του πολέμου υπηρέτησε και στην Ιαπωνία, στο πλαίσιο της British Commonwealth Occupation Force, πριν ολοκληρώσει τη στρατιωτική του πορεία το 1947.

Στα μεταπολεμικά χρόνια παρέμεινε ενεργός στη δημόσια μνήμη του πολέμου και ιδιαίτερα στους δεσμούς της Αυστραλίας με την Ελλάδα. Για δεκαετίες συμμετείχε στις εκδηλώσεις μνήμης της ελληνικής παροικίας και τιμήθηκε ως επίτιμο μέλος τόσο της Hellenic Club of Canberra όσο και της Greek Orthodox Community and Church of Canberra.

Η διαρκής αυτή σχέση αναγνωρίστηκε και επίσημα. Για χρόνια υπήρξε σταθερός προσκεκλημένος στις εκδηλώσεις του Hellenic Australian War Memorial στην Καμπέρα κατά τις επετείους του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το 2022 τιμήθηκε και από την Κρητική Ομοσπονδία Αυστραλίας και Νέας Ζηλανδίας ως επίτιμο μέλος. Το 2023 ηγήθηκε της πορείας για την ANZAC Day στην Καμπέρα, ενώ μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής του παρέμενε ενεργός σε σημαντικές επετειακές τελετές μνήμης.

Η Μάχη της Κρήτης και η βία που ακολούθησε

Η Μάχη της Κρήτης διήρκησε από τις 20 Μαΐου έως την 1η Ιουνίου 1941 και υπήρξε μία από τις σημαντικότερες συγκρούσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ανατολική Μεσόγειο. Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε κυρίως μέσω μαζικής ρίψης Γερμανών αλεξιπτωτιστών και αναγνωρίζεται ως η πρώτη μεγάλης κλίμακας αεραποβατική επιχείρηση στην ιστορία του πολέμου. Στην άμυνα του νησιού συμμετείχαν ελληνικές μονάδες, βρετανικές δυνάμεις, καθώς και στρατεύματα από την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, απέναντι σε μια γερμανική επίθεση που στηρίχθηκε στην αεροπορική υπεροχή και στους σφοδρούς βομβαρδισμούς της Luftwaffe.

Παρά την τελική επικράτηση των γερμανικών δυνάμεων, οι απώλειες που υπέστησαν οι αλεξιπτωτιστές ήταν τόσο μεγάλες ώστε η μάχη κατέστη σημείο αναφοράς για τη στρατιωτική ιστορία του πολέμου. Η συμμετοχή του κρητικού πληθυσμού στην αντίσταση προσέδωσε στη μάχη μια ιδιαίτερη θέση όχι μόνο στη στρατιωτική αλλά και στην κοινωνική και μνημονική ιστορία της περιόδου της Κατοχής.

Η σημασία της Μάχης της Κρήτης δεν εξαντλείται, άλλωστε, στο ίδιο το πεδίο των επιχειρήσεων. Συνδέεται άμεσα και με τη βία που ακολούθησε. Στις 2 Ιουνίου 1941, στο Κοντομαρί, γερμανικές μονάδες προχώρησαν στην εκτέλεση αμάχων ως αντίποινα για τη λαϊκή συμμετοχή των κατοίκων του νησιού στην αντίσταση στο πλευρό των Συμμαχικών δυνάμεων. Η εκτέλεση αυτή συγκαταλέγεται στις πρώτες μαζικές εκτελέσεις αμάχων από τις γερμανικές δυνάμεις στην κατεχόμενη Ευρώπη και αποτελεί μία από τις πρώτες που τεκμηριώθηκαν φωτογραφικά.

Στην ίδια την Κρήτη, τόποι όπως το Συμμαχικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο της Σούδας και το γερμανικό στρατιωτικό νεκροταφείο στο Μάλεμε των Χανίων αποτελούν βασικούς χώρους μνήμης της μάχης, ενώ το Κοντομαρί και άλλοι μαρτυρικοί τόποι κατοχικής βίας στην κρητική γη δείχνουν ότι η μνήμη της Μάχης της Κρήτης δεν αφορά μόνο την πολεμική σύγκρουση αλλά και την έναρξη ενός κύκλου ναζιστικών εγκλημάτων κατά του άμαχου πληθυσμού, τα λεγόμενα «αντίποινα». Οι τόποι αυτοί αποτελούν ταυτόχρονα υπενθύμιση των ανοιχτών ζητημάτων απόδοσης δικαιοσύνης για τα εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής.

Η ιστορική μνήμη αυτής της βίας προκάλεσε μαζική αντίδραση το 2021 ως απάντηση στην αφίσα και στην ανακοίνωση του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Αλεξιπτωτιστών, ο οποίος προγραμμάτιζε εκδηλώσεις που θα απέδιδαν τιμές στους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές, αποσπώντας τη στρατιωτική μνήμη των νεκρών εισβολέων από το ιστορικό πλαίσιο της ναζιστικής βίας και των αντιποίνων που ακολούθησαν.

Η μνήμη της μάχης στην Αυστραλία

Η μνήμη της Μάχης της Κρήτης αποτυπώθηκε διαχρονικά σε μνημεία, τελετές μνήμης και επετειακές πρακτικές τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Στις χώρες της Κοινοπολιτείας που συμμετείχαν στην άμυνα του νησιού, ιδίως στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, η επέτειος της μάχης τιμάται κάθε χρόνο με επιμνημόσυνες δεήσεις, καταθέσεις στεφάνων και επετειακές τελετές στις οποίες συμμετέχουν κρατικοί φορείς, στρατιωτικοί εκπρόσωποι, οργανώσεις βετεράνων και μέλη της ελληνικής ομογένειας.

Τον Μάιο του 2010, στα πρώτα στάδια της έρευνάς μας σε χώρους ιστορικής μνήμης, συμμετείχαμε στην επίσημη τελετή μνήμης για τη Μάχη της Κρήτης στη Μελβούρνη, στο μνημείο Shrine of Remembrance. Κατά την επέτειο της μάχης, η ελληνική σημαία υψώνεται στον χώρο του μνημείου. Στο ίδιο το μνημείο αναγράφεται και η λέξη «Κρήτη» μεταξύ των τόπων στους οποίους πολέμησαν και έπεσαν Αυστραλοί στρατιώτες κατά τους δύο παγκόσμιους πολέμους. Στον περιβάλλοντα χώρο του μνημείου υπάρχει φυτεμένη και μια ελιά από την Κρήτη, ως ζωντανό σύμβολο της ιστορικής αυτής σύνδεσης.

Η μνημονική παρουσία της μάχης συνεχίζει να ανανεώνεται και με τη δημιουργία νέων μνημείων. Τον Μάιο του 2024 αποκαλύφθηκε στο Kings Park της Περθ μνημείο αφιερωμένο στη Μάχη της Κρήτης, το πρώτο στην Αυστραλία που είναι ειδικά αφιερωμένο στη συγκεκριμένη σύγκρουση. Το μνημείο τιμά τους σχεδόν 800 Αυστραλούς που σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και τους περισσότερους από 3.000 που αιχμαλωτίστηκαν κατά τη διάρκεια της μάχης το 1941.

Παράλληλα, η μνήμη της μάχης παραμένει ζωντανή και στη Νέα Ζηλανδία. Ήδη από το 1945 Νεοζηλανδοί στρατιώτες που επέστρεψαν στην Κρήτη μετά το τέλος του πολέμου τέλεσαν επιμνημόσυνη δέηση στο συμμαχικό στρατιωτικό κοιμητήριο της Σούδας. Έκτοτε, αντιπροσωπείες βετεράνων, συγγενών και αξιωματούχων συμμετέχουν τακτικά σε επετειακές τελετές μνήμης στο νησί. Σε διάφορες πόλεις της Νέας Ζηλανδίας έχουν φυτευτεί ελαιόδεντρα που προσφέρθηκαν από την Κρήτη ως σύμβολα φιλίας, ενώ στην Ουέλινγκτον δημιουργήθηκε μνημείο αφιερωμένο στους δεσμούς Ελλάδας και Νέας Ζηλανδίας που διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Σήμερα, τη θέση των μαχητών στις τελετές μνήμης έχουν πάρει οι απόγονοι, μαθητές και πολίτες που ενδιαφέρονται για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και συμμετέχουν στις επετειακές εκδηλώσεις τόσο στην Κρήτη όσο και στις χώρες της Ωκεανίας.

Η διαδρομή του Leslie Cook, από τα πεδία των μαχών της Ελλάδας και της Κρήτης έως τη μακρόχρονη παρουσία του στις τελετές μνήμης της Καμπέρας και της ελληνικής παροικίας, δείχνει ότι η Μάχη της Κρήτης παρέμεινε ένα πεδίο διεθνούς μνήμης. Η είδηση του θανάτου του δεν αφορά μόνο την απώλεια ενός ακόμη βετεράνου. Αφορά το τέλος ενός άμεσου μάρτυρα μιας ιστορικής εμπειρίας που εξακολουθεί να θέτει ερωτήματα για τη μνήμη του πολέμου, τους μαρτυρικούς τόπους, τη βία κατά αμάχων και τη διαρκή ανάγκη ιστορικού αναστοχασμού.

Νίκος Κοσμίδης
Υποψήφιος Διδάκτωρ Αρχιτεκτονικής, ΔΠΘ