Άνω Καρυόφυτο: Όταν η μνήμη γίνεται κοινότητα και συνέργεια

Ογδόντα ένα χρόνια μετά τη Σφαγή του Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης από τα κατοχικά βουλγαρικά στρατεύματα, η μνήμη δεν παραμένει απλώς ζωντανή: μετουσιώνεται σε κοινότητα και συνέργεια. Το διήμερο αφιέρωμα μνήμης, που πραγματοποιήθηκε στις 12 και 13 Σεπτεμβρίου 2025, ανέδειξε με τον πιο καθαρό τρόπο ότι η μνημονική ταυτότητα ενός τόπου δεν πρέπει να περιορίζεται σε επετειακές τελετές, αλλά να διευρύνεται μέσα από τη συμμετοχή και τη συνεργασία των αρχών, των φορέων, της επιστημονικής κοινότητας και των πολιτών.

Η φωνή των ελάχιστων πια επιζώντων, όπως αυτή του κ. Κωνσταντίνου Γιατζουράκη, αποτέλεσε το κέντρο βάρους του αφιερώματος. Η παρουσία του κατέδειξε τη δύναμη της ζωντανής ιστορικής μνήμης: μια μαρτυρία που μας υπενθυμίζει τα δεινά και την αντοχή μιας ολόκληρης γενιάς. Γύρω από αυτές τις φωνές χτίστηκε η συλλογική προσπάθεια του αφιερώματος.

Το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού στάθηκε αρωγός της όλης πορείας από την αρχή. Η πρώτη συζήτηση με τους κατοίκους το 2022 έθεσε τις βάσεις για τη διεύρυνση της μνήμης πέραν των στενών ορίων της τοπικής κοινωνίας. Οι προτάσεις έτυχαν της στήριξης του Δήμου Ξάνθης, ο οποίος ανέλαβε και την ευθύνη συγκρότησης Επιτροπής για την κατάθεση αιτήματος αναγνώρισης του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικού χωριού, με επικεφαλής του εγχειρήματος τον Δήμαρχο Ξάνθης, κ. Ευστράτιο Κοντό.

Το πρόγραμμα, έχοντας αναπτύξει πρότερη συνεργασία με άλλες μαρτυρικές κοινότητες, όπως το Κοσμάτι Γρεβενών, το Δίστομο και το Δοξάτο, προσέφερε την τεχνογνωσία του προτείνοντας δράσεις που συνέδεσαν την επιστημονική προσέγγιση, τις δημόσιες μνημονικές διαδικασίες και τις ανάγκες των ίδιων των κατοίκων για βιωματική συμμετοχή.

Το πρωί της Παρασκευής 12 Σεπτεμβρίου, ο Δήμαρχος Ξάνθης υποδέχτηκε στο Δημαρχιακό Μέγαρο τον Δρ. Κωνσταντίνο Ζορμπά, τη Δρ. Βασιλική Λάζου και τον υπεύθυνο του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, κ. Νίκο Κοσμίδη. Στο επίκεντρο της συνάντησης βρέθηκε η πορεία συγκρότησης του φακέλου για την αναγνώριση του Άνω Καρυοφύτου ως μαρτυρικού χωριού και η σημασία αυτής της προσπάθειας. Ο Δήμαρχος επανέλαβε τη δέσμευση του Δήμου να στηρίξει με κάθε τρόπο το έργο της Επιτροπής που ήδη εργάζεται για τη συλλογή των απαραίτητων στοιχείων. Παρόντες ήταν επίσης ο Αντιδήμαρχος κ. Κωνσταντίνος Γκαγκαλίδης και η Γενική Γραμματέας του Δήμου, κα Χρυσούλα Βερβερίδου.

Το αφιέρωμα ξεκίνησε με την πραγματοποίηση εσπερίδας με θέμα «Μαρτυρικοί Τόποι και η Διαχείριση της Κληρονομιάς τους / Αν. Μακεδονία και Θράκη – Στερεά Ελλάδα – Κρήτη», η οποία φιλοξενήθηκε στην Καπναποθήκη «Π», του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης. Οι εισηγήσεις του Δρ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Γενικού Διευθυντή της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, της Δρ. Βασιλικής Λάζου, διδάσκουσας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ και Προέδρου των «Φίλων Μουσείου Εθνικής Αντίστασης και Σύγχρονης Ιστορίας Ρούμελης», και του κ. Νίκου Κοσμίδη, Υποψήφιου Διδάκτορα Αρχιτεκτονικής (ΔΠΘ) και υπεύθυνου του προγράμματος, ανέδειξαν τις πολλαπλές διαστάσεις των μαρτυρικών τόπων.

Συγκεκριμένα, οι τρεις ομιλίες παρουσίασαν την τοπική, εθνική και ευρωπαϊκή διάσταση των μαρτυρικών τόπων. Αναφέρθηκαν στις σημερινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι χώροι αυτοί και στην ανάγκη προστασίας τους από πρακτικές που δεν συμβάλλουν στην προάσπιση της ιστορικής μνήμης και στον προσήκοντα σεβασμό. Τονίστηκε, επίσης, η ανάγκη διασύνδεσης των χώρων αυτών με τις νεότερες γενιές μέσα από βιωματικές δράσεις, η ανάγκη αποδέσμευσης της μνήμης από αυστηρά θεσμικές μορφές έκφρασης, καθώς και ο ρόλος της στη χάραξη ήπιας διπλωματίας, στην ανάπτυξη διεθνών συνεργασιών και στην καλλιέργεια πνεύματος καταλλαγής.

Η εκδήλωση τιμήθηκε με την παρουσία θεσμικών εκπροσώπων και συλλογικών φορέων. Το κοινό υποδέχτηκε ο Διευθυντής του ΙΘΤΠ, κ. Ανδρέας Ματζάκος. Χαιρέτησαν ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ξάνθης και Περιθεωρίου κ.κ. Παντελεήμων, η Αντιπεριφερειάρχης Π.Ε. Ξάνθης κα Πολυξένη Μπρίκα, ο Αναπληρωτής Δημάρχου κ. Κωνσταντίνος Γκαγκαλίδης, η κα Φωτεινή Μακρίδου, απόγονος θύματος και μέλος του Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου, η κα Πηνελόπη Βερβερίδου, Πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Κατοίκων & Φίλων Άνω Καρυοφύτου, καθώς και ο Δήμαρχος Δοξάτου, κ. Γιώργος Βογιατζής, ο οποίος υπογράμμισε τη σύνδεση όλων των μαρτυρικών τόπων της Ελλάδας. Ο κ. Χρήστος Κυρπόγλου, Γραμματέας του Δημοτικού Συμβουλίου Ξάνθης και υπεύθυνος της Γραμματείας της Επιτροπής, αναφέρθηκε στις δυσκολίες της διαδικασίας αναγνώρισης του χωριού ως μαρτυρικού αλλά και στην από κοινού προσπάθεια Δήμου και λοιπών φορέων για την επιτυχή ολοκλήρωση του έργου της.

Το Σάββατο 13 Σεπτεμβρίου, η ημέρα μνήμης ξεκίνησε με την τέλεση Θείας Λειτουργίας και επιμνημόσυνης δέησης στον Ι. Ν. Αγίου Δημητρίου και στο μνημείο των θυμάτων, χοροστατούντων του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Πολυστύλου κ. Σωφρονίου και του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Ξάνθης και Περιθεωρίου αντίστοιχα. Ακολούθησε η κατάθεση στεφάνων στο μνημείο και ο πάντα δυναμικός λόγος του π. Βασιλείου Βερβερίδη, εφημέριου του χωριού.

Ιδιαιτέρως σημαντικό σταθμό αποτέλεσε η πραγματοποίηση του πρώτου ιστορικού περιπάτου, στη διάρκεια του οποίου οι συμμετέχοντες στάθηκαν σε σημεία εκτελέσεων και ομαδικών ταφών, κατέθεσαν λουλούδια και είδαν από κοντά τα ελάχιστα σπίτια που διασώθηκαν της πυρπόλησης του χωριού από τους Βουλγάρους. Τον περίπατο διοργάνωσε ο Σύλλογος Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου, με οδηγούς τον κ. Κωνσταντίνο Γκαγκαλίδη, τον κ. Θεόδωρο Τζαμπαζόπουλο, την κα Φωτεινή Μακρίδου και την κα Ελένη Παντέρμαλη.

Στη συνέχεια, οι συμμετέχοντες πραγματοποίησαν επίσκεψη στο παλιό Δημοτικό Σχολείο, όπου ο Πολιτιστικός Σύλλογος Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου παρουσιάζει μια λαογραφική συλλογή με αντικείμενα που συνέλεξε από τις οικογένειες των κατοίκων. Οι επισκέπτες ήρθαν σε συνάντησαν στην είσοδο του σχολείου κάποιες φωτογραφίες και τα ονόματα των θυμάτων σε ειδικά διαμορφωμένη πινακίδα. Πρέπει να σημειωθεί πως το σχολείο υπήρξε η έδρα των βουλγαρικών κατοχικών δυνάμεων και γι΄ αυτό σώθηκε από την πυρπόληση του υπόλοιπου χωριού.

Κατά τη διάρκεια των τριών χρόνων προετοιμασίας του αφιερώματος, το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού και η πλατφόρμα mnemonikon.gr ανέπτυξαν σχέσεις βαθιάς φιλίας με τους κατοίκους του χωριού, οι οποίοι εμπιστεύθηκαν τις προτάσεις μας για την μετάβαση από τη θεσμική μνημόνευση σε μια μνήμη ανοιχτή, η οποία δεν αρκείται απλά στην ανάμνηση αλλά καλλιεργεί την ανάπτυξη συνεργασιών και δεσμών που αγγίζουν την καρδιά της οικοδόμησης μιας διευρυμένης μνημονικής κοινότητας, με εθνική απήχηση. Το πρόγραμμα θα συνεχίσει να στηρίζει αυτή την προσπάθεια, μέχρι την αναγνώριση του χωριού ως μαρτυρικού τόπου και ακόμη παραπέρα, στο ευρύτερο πεδίο της συλλογικής μνήμης και της ηθικής δικαίωσης.

Φωτογραφίες: Γιάννης Φανίδης, Νίκος Κοσμίδης, Δήμος Ξάνθης

Διαβάστε το Δελτίο Τύπου του Δήμου Ξάνθης