Ρίζες από Καπνό, Γεύση από Μέλι: μνήμη του ποντιακού ελληνισμού και παραγωγική κληρονομιά

Η κοινωνική διάσταση της μνήμης στο 3ο Φεστιβάλ ΦΑΕΡΟΠ

Κείμενο: Νίκος Κοσμίδης, Υπ. Διδ. Αρχιτεκτονικής (ΔΠΘ)

Στη διατηρητέα αγροικία καπνού «ΠΑΣΤΑΛΙ», στην Παλαιά Χρύσα της Ξάνθης, πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 16 Μαΐου 2026 η εκδήλωση «Ρίζες από Καπνό, Γεύση από Μέλι», στο πλαίσιο του 3ου Φεστιβάλ ΦΑΕΡΟΠ για την Παραγωγική και Βιομηχανική Κληρονομιά. Η ΠΑΣΤΑΛΙ ΑΜΚΕ, σε συνεργασία με την ΑΜΚΕ ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ και την Οικοτεχνία MELIGEYSIS, διαμόρφωσε μια συνάντηση γύρω από τη μνήμη της εργασίας, την προσφυγική εγκατάσταση, την παραγωγική γνώση και τη σύγχρονη σχέση με τη γη.

Ο καπνός και το μέλι λειτούργησαν ως δύο διαφορετικές αναφορές στην παραγωγική ιστορία της Μακεδονίας και Θράκης. Από τη μια πλευρά, ο μόχθος των καπνοκαλλιεργητών και καπνεργατών. Από την άλλη, οι σημερινές μορφές μικρής παραγωγής, οικοτεχνίας και επιμονής στην ελληνική περιφέρεια. Η εκδήλωση έδειξε πως η παραγωγική κληρονομιά δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές κοινωνίες κατανοούν σήμερα τη συνέχεια, τις απώλειες και τις δυνατότητές τους.

Η συνάντηση ξεκίνησε με ξενάγηση στην εικαστική έκθεση «Τα Άνθη του Καπνού» της Μαρίνας Προβατίδου. Η έκθεση συνδυάζει ζωγραφική, χαρακτική, εγκαταστάσεις και ποίηση, προσεγγίζοντας την ιστορία του καπνού ως πεδίο ανθρώπινου μόχθου, κοινωνικών σχέσεων και συλλογικής μνήμης. Στο πλαίσιο της ξενάγησης, η Μαρία Πετρά, βιομηχανική αρχαιολόγος και υπεύθυνη της ΠΑΣΤΑΛΙ ΑΜΚΕ, αναφέρθηκε στον καθοριστικό ρόλο των Ποντίων προσφύγων στην παραγωγική άνθιση της Ξάνθης και στη συγκρότηση μιας νέας κοινωνικής πραγματικότητας.

Στην κοινωνική διάσταση της μνήμης στάθηκε και η παρουσίαση του Θανάση Στυλίδη για το έργο της ΑΜΚΕ ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ. Στο επίκεντρο της προσπάθειας βρίσκεται η δημιουργία ενός ψηφιακού αποθετηρίου με στοιχεία για περισσότερους από 16.000 Σανταίους, είτε κατοίκους της ιστορικής Σάντας του Πόντου είτε μέλη της ευρύτερης διασποράς της. Πρόκειται για ένα απαιτητικό έργο γενεαλογικής και ιστορικής έρευνας, καθώς αναζητούνται οι διαδρομές των Σανταίων στον Πόντο, στη Μαύρη Θάλασσα, στον Καύκασο και σε άλλες περιοχές όπου είχαν μετακινηθεί ήδη πριν από τη Γενοκτονία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν όσοι εργάστηκαν στην κατασκευή του Υπερσιβηρικού Σιδηροδρόμου, ενώ εντοπίστηκαν αναφορές ακόμη και για Σανταίους στο Βλαδιβοστόκ.

Η αναζήτηση αυτή πραγματοποιείται με την οικονομική συνδρομή και Σανταίων της σημερινής διασποράς, όπως από τις ΗΠΑ. Η Ψηφιακή Σάντα έχει αναθέσει σε ερευνητές τον εντοπισμό σχετικού υλικού σε αρχεία της Τουρκίας, ενώ προγραμματίζει το αμέσως επόμενο διάστημα και επιτόπια ερευνητική επίσκεψη στην ιστορική περιοχή της Σάντας, με στόχο την καταγραφή τοπωνυμίων, παλαιών μονοπατιών και υλικών ιχνών της ιστορικής παρουσίας των Σανταίων. Η προσπάθεια αυτή δείχνει ότι η τεκμηρίωση και η ψηφιακή προβολή της μνήμης μπορούν να λειτουργήσουν ως ανθρωποκεντρική διαδικασία. Τα πρόσωπα, οι τόποι, οι οικογενειακές διαδρομές, οι μετακινήσεις, τα επαγγέλματα και οι κοινωνικές εμπειρίες δεν καταγράφονται απλώς ως δεδομένα, αλλά ως στοιχεία μιας μνήμης που συνεχίζει να διαμορφώνει και τις επόμενες γενιές.

Τη δική της οπτική κατέθεσε η Γεύση Τουλουμίδου, ποντιακής καταγωγής από τους Τοξότες Ξάνθης, υπεύθυνη της οικοτεχνικής μελισσοκομικής επιχείρησης MELIGEYSIS. Με μακρά εμπειρία στη συμμετοχή σε πολιτιστικούς φορείς διατήρησης της ποντιακής μνήμης και παράδοσης, μίλησε για την απόφαση να ζήσει με την οικογένειά της στα Κομνηνά, στα ορεινά Νεστοχώρια, και να αναπτύξει εκεί μια μικρή παραγωγική δραστηριότητα.

Εδώ και δέκα χρόνια, μαζί με τον σύζυγό της, παράγουν προϊόντα με βάση τη μελισσοκομία, σε μια περιοχή ιδιαίτερου φυσικού πλούτου στην κοιλάδα του Νέστου. Η δραστηριότητά τους συνδέεται και με την ποντιακή διατροφική παράδοση, ενώ η οικοτεχνία τους ανήκει στις λίγες μελισσοκομικές μονάδες της χώρας που είναι επισκέψιμες στο ευρύ κοινό. Μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα, μικροί και μεγάλοι επισκέπτες γνωρίζουν την πραγματική διάσταση του επαγγέλματος. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, η ουσία της μελισσοκομίας δεν είναι η παραγωγή μελιού, αλλά η φροντίδα των μελισσών που το παράγουν.

Η παρατήρηση αυτή συνδέθηκε με τη σημασία της χειρωνακτικής γνώσης. Σε μια εποχή ψηφιακής επιτάχυνσης και τεχνητής νοημοσύνης, η γνώση των χεριών γίνεται όλο και πιο σπάνια και ταυτόχρονα όλο και πιο πολύτιμη. Η αξία της συνδέεται με την εμπειρία της επιβίωσης, την αυτάρκεια, την παραγωγή, το φυσικό περιβάλλον και την κατανόηση του μόχθου που κρύβεται πίσω από κάθε προϊόν.

Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και η παρέμβαση της Μαρίας Πετρά. Όπως τόνισε, το Φεστιβάλ ΦΑΕΡΟΠ επιχειρεί τα τελευταία δύο χρόνια να επαναφέρει στο προσκήνιο τη χειρωνακτική διάσταση της εργασίας, με ειδική αναφορά στα εργαστήρια κατεργασίας της πέτρας και αποκατάστασης. Η χειρωνακτική εργασία, παρότι συχνά αντιμετωπίζεται από τις νεότερες γενιές ως κάτι κοπιαστικό που πρέπει να αποφευχθεί, φέρει μια πολύτιμη άυλη κληρονομιά. Η διάσωσή της προϋποθέτει αναγνώριση, τεκμηρίωση και ενίσχυση της τεχνογνωσίας που κινδυνεύει να χαθεί. Σε αυτό μπορούν να συμβάλουν η επιστήμη, η έρευνα και η σύγχρονη τεχνολογία.

Μέσα από τις παρεμβάσεις του Θανάση Στυλίδη και της Γεύσης Τουλουμίδου, η συζήτηση άνοιξε και προς το ζήτημα της ευθύνης των πολιτιστικών φορέων και συλλόγων που ασχολούνται με τον παραδοσιακό πολιτισμό και τη λαογραφία. Η διάδοση χορών και εθίμων παραμένει σημαντική, αλλά δεν αρκεί όταν τα χωριά αδειάζουν από ανθρώπινο δυναμικό και η σχέση των νεότερων γενεών με τη γη και τη χειρωνακτική γνώση εξασθενεί. Οι φορείς που αναφέρονται στην παράδοση καλούνται σήμερα να συνομιλήσουν και με ζητήματα εγκατάλειψης της υπαίθρου, απώλειας τεχνογνωσίας και απομάκρυνσης από την παραγωγική εμπειρία.

Ιδιαίτερη στιγμή της εκδήλωσης αποτέλεσε η αναφορά στις μνήμες της καπνοκαλλιεργητικής παραγωγής των Ποντίων προσφύγων. Οι μνήμες αυτές διατηρούν την εικόνα μιας εξαιρετικά κοπιαστικής εργασίας, αλλά και την αίσθηση της αδικίας που συχνά βίωναν οι καπνοπαραγωγοί. Η πραγματικότητα αυτή αποτυπώθηκε και σε παλαιό ποντιακό τραγούδι για τους εμπόρους που αγόραζαν τα καπνά σε χαμηλές τιμές. Στο κλείσιμο της εκδήλωσης, ο Θανάσης Στυλίδης και η Γεύση Τουλουμίδου τραγούδησαν το τραγούδι με τη συνοδεία λύρας, μετατρέποντας τη συζήτηση σε βιωματική ανάκληση μιας μνήμης εργασίας και αδικίας.

Η όλη εκδήλωση ανέδειξε τη σύνδεση ανάμεσα στην προσφυγική εμπειρία, την τεκμηρίωση, τη μικρή οικοτεχνία και τη χειρωνακτική εργασία, όχι ως ξεχωριστά θέματα, αλλά ως όψεις μιας κοινής ανάγκης: να κατανοηθεί ξανά η μνήμη μέσα από την εργασία, τη γη, την κοινότητα και τους ανθρώπους που δίνουν περιεχόμενο στην έννοια της παραγωγικής κληρονομιάς.

Η στιγμή αυτή συμπύκνωσε και το ευρύτερο νόημα της εκδήλωσης. Η παράδοση δεν μπορεί να εξαντλείται στην αναπαράσταση και τη νοσταλγία. Τα δρώμενα, οι μνήμες, οι γεύσεις, τα τραγούδια και οι τεχνικές αποκτούν ουσιαστική σημασία όταν φωτίζουν τις κοινωνικές, οικονομικές και παραγωγικές σχέσεις που τα γέννησαν. Σε αυτό ακριβώς το σημείο συναντούν και την οπτική του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού: τη μνήμη ως ευθύνη απέναντι στους τόπους, στις μορφές γνώσης που κινδυνεύουν να χαθούν και, τελικά, στις ίδιες τις κοινότητες.