Με αφορμή τα 80 χρόνια από τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα φιλοξενεί την έκθεση φωτογραφίας του Νίκου Κοσμίδη «Χώροι Μνήμης, Τόποι Μαρτυρίου» — ένα οδοιπορικό στους τόπους όπου η Ιστορία συναντά τη μνήμη και το μαρτύριο.
Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν την Τρίτη 21 Οκτωβρίου 2025 στην Αίθουσα «Αλέξανδρος Χαΐτογλου» παρουσία εκπροσώπων της Πολιτείας και του πολιτισμού και αποτελεί προϊόν συνεργασίας του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας και του διεπιστημονικού προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού.
Το φωτογραφικό υλικό της έκθεσης, καρπός δεκαετούς έρευνας του φωτογράφου και υποψηφίου διδάκτορα Αρχιτεκτονικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, αποτυπώνει τη σχέση χώρου και μνήμης, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από μνημονικούς τόπους της Ελλάδας και της Ευρώπης. Οι φωτογραφίες αποτυπώνουν τοπία της Ιστορίας και τόπους μαρτυρίου: στρατόπεδα συγκέντρωσης, στρατιωτικά κοιμητήρια, χώρους βασανισμού και μαρτυρικές κοινότητες που βίωσαν τη βία του ναζισμού.
Τα εγκαίνια κήρυξε ο Αντιπεριφερειάρχης Πολιτισμού και Αθλητισμού της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, κ. Χρήστος Μήττας, ο οποίος υπογράμμισε τη σημασία της διαφύλαξης της ιστορικής μνήμης.
Την εκδήλωση προλόγισε η Διευθύντρια του ΙΜΜΑ, κα Αθηνά Παυλίδου, ενώ η Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και Διευθύντρια του ΚΕΜΙΤ–ΙΜΜΑ, κα Σταυρούλα Μαυρογένη, παρουσίασε τη δομή και το σκεπτικό της έκθεσης, καθώς και το συνοδευτικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα που αναπτύχθηκε στο πλαίσιό της.
Χαιρετισμό εκ μέρους του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, το οποίο υποστηρίζει την έκθεση, απηύθυνε η κα Χαρούλα Χριστοδούλου, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου. Η κα Χριστοδούλου εξήρε τη διοργάνωση της έκθεσης και το έργο του φωτογράφου, ο οποίος είναιΥπεύθυνος Επικοινωνίας και Δημοσίων Σχέσεων του Ιδρύματος. Ευχήθηκε αυτή η πρώτη συνεργασία των εμπλεκόμενων φορέων να έχει συνέχεια στη μνήμη και της αείμνηστης Βιργινίας Τσουδερού, η οποία υπήρξε ιδρύτρια του ΙΘΤΠ και συνιδρύτρια του Μουσείου.
Ξεχωριστή στιγμή αποτέλεσε ο χαιρετισμός της Ελένης Winckel–Μωραΐτου, μέλους της Διεθνούς Επιτροπής του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης Ράβενσμπρυκ (IRK–CIR), που στάλθηκε από το Κλάντνο της Τσεχίας, όπου η ίδια συμμετείχε στο ετήσιο συνέδριο της Επιτροπής. Η κα Winckel–Μωραΐτου, αφοσιωμένη 25 χρόνια τώρα στην ανάδειξη της ιστορίας των περίπου τετρακοσίων Ελληνίδων και Ελλήνων κρατουμένων και μαρτύρων του Ράβενσμπρυκ, μετέφερε μήνυμα συγκίνησης και ευθύνης, επισημαίνοντας ότι η μνήμη είναι το ανθρώπινο χάρισμα που μας προστατεύει από την επανάληψη των λαθών του παρελθόντος. Απευθυνόμενη προς τον φωτογράφο ανέφερε: «Η μνήμη είναι ένα χάρισμα που διαθέτουμε εμείς οι άνθρωποι, έτσι ώστε, ενθυμούμενοι, να μην οδηγηθούμε ξανά στα λάθη του παρελθόντος. Αυτά που δυστυχώς βλέπουμε πάλι να συμβαίνουν στην πρόσφατη ιστορία. Με αυτή σου την έκθεση βάζεις κάθε φορά ένα λιθαράκι, έτσι ώστε η ατομική μνήμη να μετατραπεί σε μνήμη για όλη την κοινωνία των πολιτών». Το μήνυμα της κας Winckel–Μωραΐτου, ανέγνωσε ο Στέφανος Κοσμίδης, Σύμβουλος Ανάπτυξης και Επικοινωνίας του mnemonikon.gr.
Το κοινό είχε την ευκαιρία να ξεναγηθεί στην έκθεση από τον ίδιο τον δημιουργό. Ο Νίκος Κοσμίδης παρουσίασε το σκεπτικό του έργου, υπογραμμίζοντας ότι σκοπός της έκθεσης δεν είναι μόνο η αποτύπωση της μνήμης αλλά και ο συλλογικός προβληματισμός γύρω από τα σύνθετα ζητήματα των μνημονικών πολιτικών, σε μια εποχή έντονων διεθνών μεταβολών. Όπως ανέφερε, «ο 20ός αιώνας δεν υπήρξε αιώνας ειρήνης αλλά μαρτυρίου· και η μνήμη του είναι ακόμη ενεργή μέσα από τους τόπους όπου ο άνθρωπος συνάντησε τα όριά του».
Αναφερόμενος στο φωτογραφικό του έργο, εξήγησε ότι το υλικό της έκθεσης αποτελεί καρπό πολυετούς επιτόπιας έρευνας σε τόπους μνήμης στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Οι φωτογραφίες που επελέγησαν για την έκθεση, παρουσιάζουν μαρτυρικές κοινότητες της Ελλάδας, τοπόσημα του Έπους του 1940 όπως το Ύψωμα Αννίτσα στα Γρεβενά, μαζικούς τάφους, στρατιωτικά κοιμητήρια και στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Ιδιαίτερη μνεία έγινε στην προσπάθεια αναγνώρισης του Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης ως μαρτυρικού χωριού, μέσα από δύο χαρακτηριστικές φωτογραφίες της έκθεσης. Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν εκπρόσωποι του Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης και του Πολιτιστικού Συλλόγου Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου. Εκ μέρους των συλλόγων χαιρέτησαν η κα Ελένη Παντέρμαλη, τ. Πρόεδρος, και η κα Πηνελόπη Βερβερίδου, Πρόεδρος αντίστοιχα των δύο συλλόγων. Αναφέρθηκαν στο έργο της Επιτροπής Αναγνώρισης που έχει συστήσει ο Δήμος Ξάνθης και ευχαρίστησαν τον Νίκο Κοσμίδη για τη συμβολή του στην ανάδειξη του ζητήματος — μια προσπάθεια που, όπως ανέφεραν, ενισχύθηκε περαιτέρω και μέσω της έκθεσης.
Συγκίνηση προκάλεσε η παρέμβαση του Μιλτιάδη Δημάρατου, συγγενή του Έλληνα στρατιωτικού και ήρωα του Ελληνοϊταλικού Πολέμου Σωκράτη Λ. Δημάρατου, ο οποίος μετά από πρόσκληση του φωτογράφου μίλησε με συγκίνηση μπροστά στις φωτογραφίες από το Ύψωμα Αννίτσα στα Γρεβενά. Ο Δημάρατος αναφέρθηκε στην επιχείρηση της 1ης Νοεμβρίου 1940, όταν η Ταξιαρχία Ιππικού, υπό τη διοίκηση του Σ. Δημάρατου, κινήθηκε προς τα υψώματα Σκούρτζα και Αννίτσα, σταθεροποιώντας το μέτωπο στον κεντρικό υποτομέα της Πίνδου και σηματοδοτώντας την αρχή της νικηφόρας ελληνικής αντεπίθεσης κατά των ιταλικών φασιστικών δυνάμεων, που αποτέλεσε την απαρχή του Έπους του 1940.
Στην εκδήλωση παρέστησαν επίσης ο Αιδεσιμολογιώτατος Πρωτοπρεσβύτερος π. Αθανάσιος Τσίγκος, ως εκπρόσωπος του Παναγιωτάτου Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, κ. Φιλοθέου, ο Πρόξενος ε.τ. της Δημοκρατίας της Αρμενίας στη Θεσσαλονίκη, κ. Άκης Dagazian, η Αντιδήμαρχος Παιδικής Μέριμνας, Οικογένειας και Κοινωνίας των Πολιτών, κα Θεοδώρα Λειψιστινού, ο Αντιδήμαρχος Πολιτισμού Δήμου Αμπελοκήπων–Μενεμένης, κ. Παύλος Κεσόγλου, ο Πρόεδρος του Αναπτυξιακού Οργανισμού της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, κ. Θάνος Μπέγκας, η Περιφερειακή Σύμβουλος Θεσσαλονίκης, κα Όλια Βασιλάκη–Καρόζη, η Δημοτική Σύμβουλος Δήμου Πυλαίας–Χορτιάτη, κα Δέσποινα Λυπηρίδου, καθώς και ο Πρόεδρος του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας, κ. Νικόλαος Κ. Μαργαρόπουλος.
Παρόντες ήταν επίσης ο εκπρόσωπος της Υπηρεσίας Διεθνών Σχέσεων του ΥΠΕΞ, κ. Κώστας Κατσάνος, ο Διευθυντής του Πολεμικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Συνταγματάρχης Αθανάσιος Παπαθανασίου, η Αναπληρώτρια Προϊσταμένη του Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας–Θράκης, κα Ελένη Μπίντση, η Πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Κατοίκων και Φίλων Άνω Καρυοφύτου, κα Πηνελόπη Βερβερίδου, η τέως Πρόεδρος του Συλλόγου Απογόνων Προσφύγων Άνω Καρυοφύτου Ξάνθης, κα Ελένη Παντέρμαλη, καθώς και εκπρόσωποι του φορέα «Φίλοι του Χώρου Μνήμης Αντιδικτατορικής Αντίστασης 1967–1974 στη Θεσσαλονίκη».
Η έκθεση «Χώροι Μνήμης, Τόποι Μαρτυρίου» θα παραμείνει ανοιχτή έως τις 31 Ιανουαρίου 2026 και θα πλαισιωθεί από θεματικές ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές και φοιτητές, που θα προσεγγίσουν την κληρονομιά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου με σύγχρονο και κριτικό βλέμμα.
Η δράση αυτή επισφραγίζει την αφοσίωση και τη δέσμευση των συνεργαζόμενων φορέων για τη μελέτη και ανάδειξη της συλλογικής μνήμης μέσα από τη γλώσσα της τέχνης, της επιστημονικής έρευνας και της εκπαίδευσης.
Φωτογραφίες: Φίλιππος Τσεμπέρης
Last modified: 12 Ιανουαρίου 2026
[mc4wp_form id="5485"]
