Αννίτσα Γρεβενών: Ένας τόπος μνήμης για τις πρώτες νίκες του 1940 και τους πεσόντες

Στον ορεινό δρόμο από τους Φιλιππαίους προς τη Σαμαρίνα, στην καρδιά της Πίνδου, συναντά κανείς το ύψωμα της Αννίτσας. Εκεί, σε υψόμετρο 1.728 μέτρων, βρίσκεται το ομώνυμο μνημείο. Ο μεγάλος σταυρός ορίζει τον χώρο, ενώ γύρω του βρίσκονται μαρμάρινα ανάγλυφα, επιγραφές με τα ονόματα των πεσόντων του 1940–1941 και ένα γιγάντιο στρατιωτικό κράνος πάνω από το οστεοφυλάκιο. Στα ανάγλυφα, έργα του γλύπτη Χ. Χασιώτη, αποτυπώνονται μορφές του στρατιώτη, του ιππέα, της Γρεβενιώτισσας που μεταφέρει πυρομαχικά και των κατοίκων που συνδράμουν στη μεταφορά του πολεμικού εξοπλισμού.

Στην ευρύτερη περιοχή των υψωμάτων αυτών καταγράφηκαν ορισμένες από τις πρώτες νίκες του Ελληνικού Στρατού κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά την ιταλική εισβολή της 28ης Οκτωβρίου 1940, η 3η Μεραρχία Αλπινιστών «Τζούλια» κινήθηκε μέσω της Πίνδου με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη του Μετσόβου. Η επιτυχία της επιχείρησης θα επέτρεπε στους Ιταλούς να διακόψουν μια κρίσιμη οδική σύνδεση μεταξύ Θεσσαλίας και Ηπείρου, δυσχεραίνοντας την επικοινωνία και τον ανεφοδιασμό των ελληνικών δυνάμεων.

Σε αυτές τις συνθήκες, η Ταξιαρχία Ιππικού, υπό τη διοίκηση του συνταγματάρχη Σωκράτη Δημάρατου, προωθήθηκε την 1η Νοεμβρίου στο Δοτσικό και αναπτύχθηκε στα υψώματα της Αννίτσας και της Σκούρτζας. Αποστολή της ήταν η εξασφάλιση των διαβάσεων προς τα Γρεβενά και η αντιμετώπιση των ιταλικών δυνάμεων που είχαν εισχωρήσει στην περιοχή της Σαμαρίνας. Το ύψωμα της Αννίτσας χρησιμοποιήθηκε ως βάση εξόρμησης των ελληνικών τμημάτων, ενώ στον γειτονικό αυχένα της Σκούρτζας είχε εγκατασταθεί ο Σταθμός Διοίκησης της Ταξιαρχίας.

Οι επιχειρήσεις εκδηλώθηκαν από τις 2 Νοεμβρίου, με επιθέσεις προς τις ιταλικές θέσεις στο ύψωμα Ρέντα, ανατολικά της Σαμαρίνας. Παρά την αρχική αντίσταση των Ιταλών, η ελληνική επίθεση συνεχίστηκε και, σύμφωνα με τη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, έως το βράδυ της 3ης Νοεμβρίου είχε ανακαταληφθεί η Σαμαρίνα και τα υψώματα βορειοδυτικά της. Η εξέλιξη αυτή συνέβαλε στην αποκοπή των ιταλικών δυνάμεων που είχαν κινηθεί προς το Δίστρατο και τη Βωβούσα, αποτελώντας σημαντικό σταθμό στην απόκρουση της εισβολής στην Πίνδο.

Στο ίδιο το ύψωμα της Αννίτσας δεν διεξήχθη μάχη. Η ιστορική του σημασία συνδέεται με τον ρόλο που διαδραμάτισε στην οργάνωση και ανάπτυξη των ελληνικών επιχειρήσεων, αλλά και με την πανοραμική θέα προς τα γειτονικά υψώματα, όπου πραγματοποιήθηκαν οι συγκρούσεις. Τέσσερις δεκαετίες αργότερα, με πρωτοβουλία του δασκάλου και εφέδρου λοχαγού Ιωάννη Χρ. Πέτρου (1930-2025) και τη συμβολή των εφεδροπολεμικών οργανώσεων των Γρεβενών, ανεγέρθηκε σε αυτό το σημείο το μνημείο που είναι αφιερωμένο στους 120 Γρεβενιώτες πεσόντες του Ελληνοϊταλικού Πολέμου (1940–1941).

Ο ίδιος ο Ιωάννης Χρ. Πέτρου, σε κείμενό του που δημοσιεύθηκε το 2008, καταγράφει την ιστορία της δημιουργίας του μνημείου. Όπως αναφέρει, το 1978 συγκάλεσε, με την ιδιότητά του ως διευθυντή του Γραφείου Υπηρεσίας Εφέδρων Γρεβενών, κοινή συνεδρίαση των εφεδροπολεμικών οργανώσεων, προτείνοντας την ανέγερσή του. Την υλοποίηση ανέλαβε ο Σύνδεσμος Τραυματιών και Πολεμιστών Οπλιτών, με τη συμπαράσταση των υπόλοιπων οργανώσεων. Ακολούθησε επιτόπια επίσκεψη, κατά την οποία επιλέχθηκε το ύψωμα της Αννίτσας. Για τον σκοπό αυτό, η Κοινότητα Φιλιππαίων παραχώρησε τον αναγκαίο χώρο, ενώ η κατασκευή στηρίχθηκε στην οικονομική συνδρομή φορέων και κατοίκων.

Σπήλαιο Γρεβενών, καλοκαίρι 2017, με τον Ιωάννη Χρ. Πέτρου. Κατά τη συνάντηση στην Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου, μοιράστηκε προσωπικές μαρτυρίες από την περίοδο της Κατοχής και τα μετεμφυλιακά χρόνια. Αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στη συμβολή του ιερέα πατέρα του στη διάσωση εκκλησιαστικών κειμηλίων από ιστορικές μονές και ναούς των Γρεβενών, ανάμεσά τους και η Μονή Οσίου Νικάνορος Ζάβορδας. Μίλησε επίσης για τις συναντήσεις του πατέρα του με αντάρτες του ΕΑΜ–ΕΛΑΣ κατά την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης, καθώς και για τις διώξεις που αντιμετώπισε ο ίδιος στα μετεμφυλιακά χρόνια λόγω των δημοκρατικών του πεποιθήσεων και της παρουσίας ανταρτών στην οικογένειά του, οι οποίοι αργότερα κατέφυγαν στην ΕΣΣΔ.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και μια επισήμανση του Πέτρου για τη διατήρηση του ιστορικού τοπίου. Στο ίδιο κείμενο αναφέρεται στα προχώματα των ελληνικών στρατιωτικών θέσεων, τα οποία ήταν ακόμη ορατά στην περιοχή, υπογραμμίζοντας την ανάγκη προστασίας τους από επεμβάσεις που θα αλλοίωναν το έδαφος και τον περιβάλλοντα χώρο.

Κάθε χρόνο, την πρώτη Κυριακή μετά τον Δεκαπενταύγουστο, πραγματοποιείται στην Αννίτσα εκδήλωση μνήμης με ευθύνη του Συνδέσμου Εφέδρων Αξιωματικών Γρεβενών. Το τελευταίο διάστημα έχουν επίσης πραγματοποιηθεί εργασίες εξωραϊσμού, σε συνεργασία με φορείς της αυτοδιοίκησης, ενώ συνεχίζονται οι προσπάθειες για τη συντήρηση και την περαιτέρω ανάδειξη του μνημείου.

Παρά την ιστορική του σημασία, ο τόπος παραμένει σχετικά άγνωστος πέρα από την περιοχή. Στην κεντρική ομιλία της εκδήλωσης, τον Αύγουστο του 2024, ο Νίκος Κοσμίδης, υπεύθυνος του διεπιστημονικού προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού και υποψήφιος διδάκτορας Αρχιτεκτονικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, ανέδειξε την ανάγκη σύνδεσης της Αννίτσας με άλλα ιστορικά τοπόσημα του 1940–1941 στη Δυτική Μακεδονία και την Ήπειρο. Η δημιουργία ενός τέτοιου δικτύου, μέσα από τη διαπεριφερειακή συνεργασία και τη συμμετοχή των τοπικών φορέων, θα μπορούσε να ενισχύσει την ιστορική εκπαίδευση, να συμβάλει στην επισκεψιμότητα της περιοχής και να δημιουργήσει νέες προοπτικές για τις ορεινές κοινότητες. Πρόκειται για μια προσέγγιση που υπερβαίνει τη συντήρηση των μνημείων και επιδιώκει την ουσιαστικότερη γνωριμία με την ιστορία στους ίδιους τους τόπους όπου αυτή διαδραματίστηκε.

Η Αννίτσα δεν μας υπενθυμίζει μόνο τις πρώτες νίκες κατά της ιταλικής φασιστικής εισβολής, αλλά και τους ανθρώπους που δεν επέστρεψαν από τον πόλεμο. Η ιστορία της υπεράσπισης της πατρίδας και της ελευθερίας συνδέεται εδώ με τη μνήμη εκείνων που έδωσαν τη ζωή τους γι’ αυτές.