Η Ανακωχή του 1918 και η μνήμη του Μεγάλου Πολέμου: Η ιστορία ενός οικογενειακού κειμηλίου

11 Νοεμβρίου 2026 | 108 χρόνια από την Ανακωχή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Στις 11 Νοεμβρίου 1918, στις 11:00 π.μ., τέθηκε σε ισχύ η Ανακωχή μεταξύ της Γερμανίας και των Συμμάχων, σηματοδοτώντας το τέλος των εχθροπραξιών στο Δυτικό Μέτωπο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ύστερα από τέσσερα χρόνια σκληρού πολέμου, εκατομμύρια νεκρούς και πρωτοφανείς καταστροφές, ο κόσμος βρισκόταν αντιμέτωπος με τις συνέπειες μιας σύγκρουσης που είχε ανατρέψει τις πολιτικές και κοινωνικές ισορροπίες σε παγκόσμια κλίμακα. Η κατάρρευση αυτοκρατοριών, οι μετακινήσεις πληθυσμών και η αναζήτηση νέας πατρίδας δεν αποτέλεσαν απλώς συνέπειες αυτών των ανακατατάξεων. Διαμόρφωσαν ανθρώπινες ζωές και οικογενειακές διαδρομές, αφήνοντας αποτυπώματα που διατηρήθηκαν και στις επόμενες γενιές.

Μία από αυτές τις οικογενειακές ιστορίες διασώθηκε μέσα από ένα αναμνηστικό πιάτο του 1918. Στις 22 Σεπτεμβρίου 2026, στη Θεσσαλονίκη, ο φραγκισκανός π. Guglielmo Spirito, καθηγητής του Θεολογικού Ινστιτούτου της Ασίζης, προσέφερε το κειμήλιο στο διεπιστημονικό πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού. Κατά τη συνάντησή του με τον Νίκο Κοσμίδη, υπεύθυνο του προγράμματος, αφηγήθηκε την ιστορία της οικογένειάς του και τη διαδρομή του αντικειμένου.

Το πιάτο κατασκευάστηκε από το καλλιτεχνικό τμήμα της γερμανικής πορσελανοποιίας Rosenthal, στο Selb της Βαυαρίας, ως μέρος της ετήσιας σειράς χριστουγεννιάτικων αναμνηστικών πιάτων που η εταιρεία είχε εγκαινιάσει το 1910. Η κυανόλευκη παράστασή του απεικονίζει έναν γονατισμένο ιππότη με μεσαιωνική πανοπλία, ο οποίος προσεύχεται κάτω από ένα φωτεινό άστρο, σε χειμερινό τοπίο. Περιμετρικά αναγράφεται στα γερμανικά η ευχή για ειρήνη στους ανθρώπους καλής θελήσεως, με αναφορά στον ύμνο των αγγέλων κατά τη Γέννηση του Χριστού: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία» (Λουκ. 2,14).

Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η πίσω όψη του πιάτου, όπου αναγράφεται το όνομα του σχεδιαστή, K. Pfeiffer, συνοδευόμενο από την ένδειξη «z. Zt. im Felde», σύμφωνα με την οποία εκείνη την περίοδο υπηρετούσε στο μέτωπο του πολέμου. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς φιλοτεχνήθηκε το σχέδιο ούτε υπό ποιες συνθήκες. Η παράσταση του προσευχόμενου ιππότη, σε συνδυασμό με τη βιβλική αναφορά στην ειρήνη, αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο ιστορικό περιβάλλον του 1918. Η μορφή του ιππότη και η ευχή για ειρήνη συνυπάρχουν στην ίδια παράσταση, αποτυπώνοντας μια εποχή κατά την οποία η προσδοκία για το τέλος του πολέμου δεν μπορούσε να αναιρέσει τις ανθρώπινες απώλειες και τις καταστροφές που είχαν προηγηθεί.

Η ιστορία του συγκεκριμένου πιάτου, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην κατασκευή και την εικονογραφία του. Συνδέεται με την αυστριακή οικογένεια von Foregger zum Greiffenthurn και ιδιαίτερα με τον βαρόνο Ernst von Foregger, παππού του π. Guglielmo από την πλευρά της μητέρας του. Ο Ernst εργαζόταν ως δασολόγος μηχανικός και διέμενε στο ιστορικό κέντρο της Βιέννης, σε μικρή απόσταση από τον καθεδρικό ναό του Αγίου Στεφάνου.

Σύμφωνα με την αφήγηση του π. Guglielmo, ο παππούς του εγκατέλειψε την Αυστρία, αποδεχόμενος πρόταση εργασίας σε κοινότητα Ελβετών μεταναστών στην Αργεντινή. Ως υποστηρικτής της μοναρχίας των Αψβούργων, βίωσε την κατάρρευση της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας ως απώλεια όχι μόνο της πολιτικής πατρίδας του, αλλά και του κόσμου μέσα στον οποίο είχε διαμορφώσει τη ζωή του. Ανάμεσα στα λιγοστά οικογενειακά αντικείμενα που πήρε μαζί του στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού ήταν και το χριστουγεννιάτικο πιάτο του 1918, το οποίο διαφύλαξε ως ενθύμιο του τέλους του Μεγάλου Πολέμου και των δεινών που είχε προκαλέσει.

Η σχέση του με την παλαιά μοναρχία επανέρχεται και στην οικογενειακή αφήγηση για τις πολιτικές εξελίξεις του Μεσοπολέμου. Όπως ανέφερε ο π. Guglielmo, ο παππούς του αρχικά είχε θεωρήσει ότι η άνοδος του Χίτλερ θα μπορούσε να οδηγήσει στην αποκατάσταση της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία, τον Μάρτιο του 1938, συγκέντρωσε τα διαβατήρια των μελών της οικογένειάς του και παρουσιάστηκε στη γερμανική πρεσβεία στο Μπουένος Άιρες, δηλώνοντας ότι κανένα μέλος της οικογένειάς του δεν θα γινόταν υπήκοος του Τρίτου Ράιχ.

Η στάση αυτή, όπως διασώθηκε στην οικογενειακή μνήμη, αποτύπωνε την άρνησή του να αποδεχθεί την υπαγωγή της οικογένειάς του στο ναζιστικό καθεστώς. Σύμφωνα με τον π. Guglielmo, η μητέρα του έχασε την αυστριακή της υπηκοότητα και, όταν πολλά χρόνια αργότερα επιχείρησε να την ανακτήσει, δεν κατόρθωσε να ολοκληρώσει τη διαδικασία.

Ο Ernst von Foregger δεν επέστρεψε ποτέ στην Αυστρία. Πέθανε στην Αργεντινή, ενώ η ιστορία του διατηρήθηκε μέσα από τις αφηγήσεις της συζύγου και της κόρης του. Αργότερα, τα οστά του μεταφέρθηκαν στο Interlaken της Ελβετίας, τόπο καταγωγής της συζύγου του, όπου αναπαύονται και οι δύο.

Το πιάτο παρέμεινε στο οικογενειακό σπίτι στο Μπουένος Άιρες, όπου ο π. Guglielmo το θυμάται από τα παιδικά του χρόνια, τοποθετημένο στο καθιστικό. Όταν αργότερα εγκαταστάθηκε στην Ιταλία, ήταν ένα από τα ελάχιστα οικογενειακά αντικείμενα που επέλεξε να πάρει μαζί του.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την κατασκευή του, το κειμήλιο απέκτησε έναν νέο προορισμό. Ο π. Guglielmo αποφάσισε να το προσφέρει στο πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, με την πεποίθηση ότι η ιστορία που το συνοδεύει δεν αφορά πλέον μόνο την οικογένειά του, αλλά μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης ιστορικής και συλλογικής μνήμης. Η επιλογή του συνδέθηκε με την προσωπική του γνωριμία με τον υπεύθυνο του προγράμματος και την εκτίμησή του για το έργο που αναπτύσσεται γύρω από τη μνήμη των νεκρών του πολέμου. Όπως εξήγησε, η παράδοση του κειμηλίου αποτελούσε για τον ίδιο πράξη καθήκοντος, ώστε ένα οικογενειακό ενθύμιο να συνεχίσει να έχει σημασία και να παραμένει χρήσιμο για το μέλλον.

Η αξία του αντικειμένου δεν βρίσκεται μόνο στην παλαιότητα, την κατασκευή ή την εικονογραφία του, αλλά και στις ανθρώπινες ιστορίες που διασώζει. Ένα πιάτο των Χριστουγέννων του 1918 συνδέθηκε με το τέλος του Μεγάλου Πολέμου, την κατάρρευση μιας αυτοκρατορίας, τον εκπατρισμό στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, την απώλεια της πατρίδας, την άρνηση του ναζισμού και τη διατήρηση της οικογενειακής μνήμης για περισσότερο από έναν αιώνα.

Το κειμήλιο εντάσσεται πλέον στη συλλογή του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού και θα πλαισιώσει τη θεματική ενότητα για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο της έκθεσης φωτογραφίας «Χώροι Μνήμης, Τόποι Μαρτυρίου», εμπλουτίζοντας το ιστορικό και εκπαιδευτικό της περιεχόμενο.

Με αφορμή τη 108η επέτειο της Ανακωχής του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το πρόγραμμα εκφράζει τις θερμές ευχαριστίες του στον π. Guglielmo Spirito για τη γενναιόδωρη δωρεά και την εμπιστοσύνη με την οποία παρέδωσε ένα σημαντικό τεκμήριο της οικογενειακής του ιστορίας.

Η διαδρομή του πιάτου από την Κεντρική Ευρώπη στην Αργεντινή και από εκεί στην Ιταλία και την Ελλάδα υπενθυμίζει ότι οι συνέπειες των πολέμων δεν περιορίζονται στον χρόνο των εχθροπραξιών. Συνεχίζουν να διατρέχουν τις ζωές των ανθρώπων, να μεταφέρονται από γενιά σε γενιά και να αποτυπώνονται σε αντικείμενα που διασώζουν την ιστορική εμπειρία. Μέσα από τη διατήρηση και τη μελέτη τους, οι προσωπικές και οικογενειακές μνήμες μπορούν να γίνουν μέρος της συλλογικής ιστορίας.