Η μαζική χρήση, χθες και σήμερα, εικόνων παραγόμενων από τεχνητή νοημοσύνη για το Έπος του 1940–1941 δείχνει ότι κάτι δεν πηγαίνει καθόλου καλά στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την ιστορική μνήμη.
Το Έπος του 1940–1941 αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Από την περίοδο αυτή σώζεται ένας μεγάλος πλούτος αυθεντικού υλικού: φωτογραφικά και κινηματογραφικά ντοκουμέντα, έργα τέχνης, χαρακτικά και αφίσες. Κι όμως, αντί να αξιοποιείται αυτό το υλικό, επιλέγονται όλο και συχνότερα «εντυπωσιακές» και «πιασάρικες» εικόνες παραγόμενες από τεχνητή νοημοσύνη, οι οποίες, παρά την αληθοφάνειά τους, συχνά παραποιούν την ιστορική πραγματικότητα.
Από χθες βλέπουμε Έλληνες στρατιώτες με γερμανικά και ιταλικά κράνη, γυναίκες να ανεβαίνουν σε φαντασιακά ορεινά τοπία βγαλμένα από τα βιβλία του J. R. R. Tolkien αντί για τα βουνά της Πίνδου και σκηνές που παραπέμπουν περισσότερο σε επικό κινηματογραφικό θέαμα παρά σε έναν πραγματικό ιστορικό αγώνα. Έναν αγώνα σκληρό, ανθρώπινο και ανεπανάληπτο, με ξεχωριστή θέση στην παγκόσμια ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Άλλο η καλλιτεχνική ερμηνεία μιας εποχής και άλλο η κατασκευή εικόνων που μοιάζουν ιστορικές, ενώ αγνοούν ή αλλοιώνουν τα πραγματικά της χαρακτηριστικά. Άλλο η στρατευμένη τέχνη της εποχής, με το δικό της ιστορικό, ιδεολογικό και αισθητικό πλαίσιο, και άλλο η εύκολη παραγωγή οπτικού υλικού χωρίς ιστορική γνώση, μελέτη και τεκμηρίωση.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει φαινομενικά εντυπωσιακές εικόνες. Η αληθοφάνεια όμως δεν είναι ιστορική αλήθεια. Και όταν το κατασκευασμένο αρχίζει να υποκαθιστά το τεκμήριο, τότε το ζήτημα παύει να είναι απλώς αισθητικό. Γίνεται ζήτημα ιστορικής ευθύνης και κριτικής.
Η ιστορία δεν χρειάζεται φανταστικά τοπία και τεχνητά δραματοποιημένες μορφές για να συγκινήσει. Τα αυθεντικά τεκμήρια της εποχής, οι άνθρωποι που αποτυπώνουν και οι πραγματικές συνθήκες μέσα στις οποίες έζησαν, πολέμησαν και πολλοί θυσιάστηκαν, αρκούν και περισσεύουν.
Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί χρησιμοποιούνται τέτοιες εικόνες, αλλά γιατί έχουμε αρχίσει να θεωρούμε ότι η ιστορική μνήμη χρειάζεται να ανακατασκευαστεί με όρους θεάματος για να γίνει ελκυστική.
28η Οκτωβρίου 2026
Νίκος Κοσμίδης
Υπ. Διδ. Αρχιτεκτονικής (ΔΠΘ)
Τομέας Τεχνών και Ανθρωπιστικών Επιστημών
Φωτογραφία: Αυθεντικό τεκμήριο με μαχητές του 1940, από το αρχείο του Πολεμικού Μουσείου. Ποια εικόνα AI μπορεί να φτάσει τη δύναμη και την εκφραστικότητα αυτών των μαύρων μορφών μέσα στο χιόνι, που μοιάζουν να φωνάζουν «ΑΕΡΑ» και δεν κοιτούν πίσω;
Last modified: 28 Οκτωβρίου 2026
[mc4wp_form id="5485"]
