«Εκεί που χτίστηκε η πολυκατοικία, εγώ ακόμα βλέπω τη συναγωγή…»: Ο Ηλίας Μεσσίνας στο mnemonikon.gr

Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» στη Βόρεια Ελλάδα, ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Ηλίας Β. Μεσσίνας συζητά με τον Νίκο Κοσμίδη για τρεις δεκαετίες έρευνας, την απώλεια της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και τη μνήμη που εξακολουθεί να εγγράφεται στον αστικό χώρο.

Στη γωνία των οδών Ανατολικής Θράκης και Χατζησταύρου, στην Ξάνθη, εκεί όπου σήμερα υψώνεται μια πολυκατοικία, βρισκόταν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η συναγωγή της εβραϊκής κοινότητας της πόλης. Για τον σημερινό περαστικό, τίποτα δεν μαρτυρά την παρουσία της συναγωγής. Για τον αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Ηλία Β. Μεσσίνα, όμως, η εικόνα είναι διαφορετική.

«Όταν πηγαίνω στην Ξάνθη και βλέπω την πολυκατοικία στη γωνία της Ανατολικής Θράκης και Χατζησταύρου, εγώ βλέπω τη συναγωγή. Γιατί την είχα δει τη συναγωγή, είχα μπει μέσα στη συναγωγή, μετά έγραψα και την ιστορία της. Εγώ έζησα αυτόν τον χώρο ως συναγωγή. Οπότε τώρα έχει την πολυκατοικία, αλλά εγώ ακόμα βλέπω τη συναγωγή. Κάποιος που δεν ξέρει τι προϋπήρχε στον χώρο, βλέπει μόνο την πολυκατοικία».

Η μαρτυρία του συμπυκνώνει ένα από τα βασικά ερωτήματα της έρευνάς του: τι απομένει από την ιστορία μιας κοινότητας όταν εξαφανίζονται τα κτίρια που συνδέθηκαν με τη ζωή της; Και πώς διατηρείται η μνήμη ενός τόπου όταν τα υλικά ίχνη του παρελθόντος παύουν να είναι ορατά;

Το νέο βιβλίο του Ηλία Β. Μεσσίνα συγκεντρώνει ιστορική και αρχιτεκτονική τεκμηρίωση για περισσότερες από εκατό συναγωγές στον ελληνικό χώρο και περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες, 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, καθώς και χάρτες και αρχειακές πηγές. Ιδιαίτερη θέση κατέχει το αρχείο του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009), ο οποίος, με προτροπή του διακεκριμένου αρχιτέκτονα και καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Νίκου Μουτσόπουλου (1927–2019), αποτύπωσε συναγωγές της Ελλάδας την περίοδο 1960–1961, διασώζοντας πολύτιμα τεκμήρια για κτίρια που αργότερα κατεδαφίστηκαν.

Δεν αποτελεί μόνο μια καταγραφή θρησκευτικών κτιρίων αλλά τεκμηριώνει μια αρχιτεκτονική κληρονομιά άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική ζωή των ελληνικών πόλεων, μεγάλο μέρος της οποίας έχει χαθεί.

Ο Νίκος Κοσμίδης διαβάζει αποσπάσματα από το βιβλίο του Δρ. Ηλία Μεσσίνα «Η Συναγωγή» (εκδ. Ινφογνώμων), στο πλαίσιο διάλεξης για την ιστορία και την αρχιτεκτονική των συναγωγών της Ελλάδας, στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΔΠΘ, στην Ξάνθη, τον Οκτώβριο του 2022.

Η αφετηρία μιας έρευνας που έπρεπε να γίνει

Η ερευνητική διαδρομή του Μεσσίνα ξεκίνησε το 1993, έπειτα από τις σπουδές του και την επαγγελματική του εμπειρία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στη Νέα Υόρκη ήρθε σε επαφή με ανθρώπους που ασχολούνταν με την εβραϊκή ιστορία. Σε μια εκδήλωση εβραϊκής κοινότητας, οι γεύσεις τού θύμισαν τη γιαγιά του και λειτούργησαν ως αφορμή για να αναζητήσει βαθύτερα αυτή την κληρονομιά.

Η αρχική του σκέψη ήταν η διοργάνωση μιας έκθεσης για την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών. Αναζητώντας υλικό, επικοινώνησε με τον Νίκο Χανάν Σταυρουλάκη (1929–2017), τότε διευθυντή του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος στην Αθήνα, ο οποίος είχε πραγματοποιήσει φωτογραφική καταγραφή των συναγωγών μαζί με τον φωτογράφο Timothy DeVinney. Η συζήτησή τους αποκάλυψε ένα σημαντικό κενό.

«Του λέω: “Εντάξει, ωραίο είναι το φωτογραφικό αρχείο, αλλά εγώ θα πρέπει να απευθυνθώ σε αρχιτέκτονες. Χρειάζομαι σχέδια, αρχιτεκτονικά σχέδια. Έχετε σχέδια;” Μου λέει: “Όχι, δεν υπάρχουν σχέδια”».

Η διαπίστωση αυτή αποκτούσε ακόμη μεγαλύτερη σημασία μπροστά στον κίνδυνο εξαφάνισης των σωζόμενων συναγωγών. «Κανείς δεν κάθισε να αποτυπώσει τι έμεινε, τι υπάρχει. […] Δεν θα μείνει τίποτα, δεν θα ξέρουμε τίποτα, θα σβηστούν όλα. Και κάπως έτσι ξεκίνησε η σκέψη γι’ αυτήν την έρευνα».

Σημαντική ήταν και η επιρροή του Αμερικανού ιστορικού τέχνης και αρχιτεκτονικής Samuel Gruber, ο οποίος ασχολούνταν με την προστασία των συναγωγών της Ανατολικής Ευρώπης. Παράλληλα, η επαγγελματική εμπειρία του Μεσσίνα σε αρχιτεκτονικό γραφείο της Νέας Υόρκης τού είχε προσφέρει τα εργαλεία για επιτόπιες μετρήσεις και αρχιτεκτονικές αποτυπώσεις.

Η πρώτη συναγωγή που αποτύπωσε ήταν της Χαλκίδας, τόπου καταγωγής της γιαγιάς του Ευτυχίας Φόρνη. Από την αρχή, ωστόσο, γνώριζε ότι δύο συναγωγές στη Θράκη βρίσκονταν σε ιδιαίτερα επισφαλή κατάσταση: της Ξάνθης και της Κομοτηνής. Η καταγραφή τους αποτέλεσε μία από τις πρώτες προτεραιότητες της έρευνας.

Το εγχείρημα δεν διέθετε εξαρχής οργανωμένη χρηματοδότηση. Ο Μεσσίνας αναφέρεται στην αρχική υποστήριξη του Μίνου Μορδοχάι και στη συμβολή της οικογένειάς του, ιδιαίτερα για τις εργασίες στην Ξάνθη και την Κομοτηνή. Αργότερα εξασφάλισε επιμέρους ενισχύσεις, μεταξύ άλλων από το World Monuments Fund, το Getty Grant Program και το Graham Foundation.

Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο περιγράφει τη στάση του εκείνη την περίοδο: «Είναι η εποχή που δεν σκεφτόμαστε πώς θα γίνουν τα πράγματα, σκεφτόμαστε τι πρέπει να γίνει».

Από την αποτύπωση του κτιρίου στην ιστορία της πόλης

Η αρχική έρευνα επικεντρωνόταν στην αρχιτεκτονική καταγραφή των σωζόμενων συναγωγών. Η συνάντηση, όμως, του Μεσσίνα με τον Νίκο Μουτσόπουλο στη Θεσσαλονίκη υπήρξε καθοριστική για την εξέλιξή της.

«Βλέπει το υλικό, το κοιτάζει και μου λέει: Πού κάνεις το διδακτορικό σου; Του λέω, ξέρετε, δεν κάνω διδακτορικό. Εγώ το κάνω επειδή νόμιζα ότι πρέπει να γίνει. Μου λέει, όχι, παιδί μου, αυτές οι εργασίες πρέπει να γίνονται έρευνα. Έχεις τώρα τη δουλειά πεδίου. Πρέπει να μπεις σε ένα αρχείο, να ψάξεις το θέμα, να κοιτάξεις τη βιβλιογραφία».

Ο Μουτσόπουλος τον παρέπεμψε στον καθηγητή Γιώργο Σαρηγιάννη, στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ο οποίος τον ενθάρρυνε επίσης να μετατρέψει την εργασία του σε διδακτορική έρευνα. Η συνεργασία με τον Σαρηγιάννη διεύρυνε το αντικείμενο της έρευνας: η συναγωγή έπαψε να εξετάζεται ως μεμονωμένο κτίριο και εντάχθηκε στο ευρύτερο ιστορικό και κοινωνικό περιβάλλον της εβραϊκής συνοικίας και της πόλης.

«Ο Σαρηγιάννης ήταν στη χωροταξία, οπότε ουσιαστικά το διδακτορικό ήταν και για τις συνοικίες, δεν ήταν μόνο για τα κτίρια. Αυτό ήταν πολύ καλό, γιατί μου άνοιξε λίγο τα μάτια. Άρχισα να κοιτάζω τις συνοικίες, την πόλη, τους δρόμους, τη θέση της συναγωγής σε σχέση με άλλα κτίρια».

Η διεύρυνση αυτή οδήγησε σε διαδοχικές δημοσιεύσεις, με αφετηρία την έκδοση για τις συναγωγές της Θεσσαλονίκης και της Βέροιας το 1997, και έθεσε τις βάσεις για τις μεταγενέστερες μελέτες του.

Η συναγωγή της Ξάνθης: Η ιερότητα του χώρου και η μνήμη της απουσίας

Η συναγωγή της Ξάνθης κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ερευνητική διαδρομή του Μεσσίνα: ήταν ένα από τα πρώτα κτίρια που αποτύπωσε και ένα από εκείνα που αργότερα χάθηκαν.

Η συζήτηση στράφηκε στη σχέση του ιερού με τον χώρο, όπως αυτή προσδιορίζεται από την ιουδαϊκή θρησκευτική παράδοση. Ο Μεσσίνας εξήγησε ότι η γνωριμία του με αυτή τη διάσταση υπήρξε σταδιακή, μέσα από τη μελέτη θρησκευτικών κειμένων και τις επαφές του με ραβίνους. Το ενδιαφέρον μεταφέρθηκε στη συνέχεια στον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνει τους χώρους των κατεδαφισμένων συναγωγών, τόσο ως αρχιτέκτονας και ερευνητής όσο και ως άνθρωπος που συνδέεται προσωπικά με την εβραϊκή κληρονομιά. Στην απάντησή του αναφέρεται στην Αλαχά, το σύνολο των κανόνων της εβραϊκής θρησκευτικής παράδοσης, και στη διατήρηση της ιερότητας του χώρου ακόμη και μετά την κατεδάφιση της συναγωγής:

«Ο χώρος μιας συναγωγής θεωρείται ιερός ακόμη και αφότου η συναγωγή πάψει να υπάρχει. Το οποίο σημαίνει ότι αυτά τα κτίρια που χτίστηκαν στον χώρο της συναγωγής έχουν διατηρήσει μια σχετική ιερότητα, χωρίς να το ξέρουμε. Αλλά τη στιγμή που χτίζεται ένα άλλο κτίριο σε έναν χώρο που ήταν παλιά η συναγωγή, δυστυχώς, αν δεν υπάρχει μια επιγραφή, κάτι, κανείς δεν ξέρει ότι εκεί υπήρχε η συναγωγή».

Η θέση αυτή αναδεικνύει μια κρίσιμη αντίφαση: ο χώρος μπορεί να εξακολουθεί να έχει θρησκευτική και ιστορική σημασία, αλλά η σχέση του με το παρελθόν γίνεται αόρατη όταν δεν υπάρχουν ίχνη που να την τεκμηριώνουν.

Η συζήτηση πέρασε έτσι από το πώς διατηρείται η μνήμη στο γιατί είναι αναγκαίο να διατηρείται: τι χάνει μια πόλη όταν ξεχνά τις κοινότητες και τα γεγονότα που διαμόρφωσαν την ιστορία της; Τι είναι αυτό που καθιστά τη διατήρηση της μνήμης τους σημαντική και ποια ευθύνη απορρέει από αυτή την επιλογή;

«Είναι η συλλογική μνήμη ενός χώρου, ενός δρόμου, μιας γειτονιάς, μιας πόλης, μιας χώρας. […] Η πόλη και τα κτίρια είναι ακριβώς το ίδιο. Σε ενώνει με το παρελθόν ενός μέρους που μεγάλωσες, είτε εσύ είτε οι γονείς σου. Σε ενώνει με μια σειρά γεγονότων ιστορικών, οικογενειακών. Θυμάσαι ανθρώπους, θυμάσαι γεγονότα, θυμάσαι καταστάσεις, συνδέεσαι με την Ιστορία και γίνεται κομμάτι της».

Για τον Μεσσίνα, η ιστορία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής μνήμης των πόλεων όπου έζησαν. Δεν αφορά μόνο μια θρησκευτική ομάδα, αλλά το σύνολο της ιστορικής εμπειρίας των τοπικών κοινωνιών.

Η εβραϊκή παρουσία και η ιστορική φυσιογνωμία της Θράκης

Ο Μεσσίνας αναδεικνύει τη συμβολή των εβραϊκών κοινοτήτων στην εμπορική και βιομηχανική δραστηριότητα της Ξάνθης και άλλων πόλεων της Θράκης, καθώς και τη συμμετοχή τους σε ευρύτερα οικονομικά και πολιτιστικά δίκτυα.

«Οι Εβραίοι ήταν μέρος αυτού του χάρτη της Ξάνθης, που σε μια συγκεκριμένη περίοδο, για ένα μεγάλο διάστημα είχε μια πολυπολιτισμικότητα, η οποία έδινε στην πόλη έναν άλλο χαρακτήρα, ένα άλλο ύφος, μια άλλη ενέργεια».

Αναφερόμενος στο Διδυμότειχο, στο Σουφλί και στην επιχειρηματική δραστηριότητα του Τζίβρε στον κλάδο της μετάξης, υπογραμμίζει ότι αυτές οι πόλεις δεν αποτελούσαν απομονωμένους συνοριακούς οικισμούς, αλλά συμμετείχαν σε διεθνή οικονομικά δίκτυα.

«Ήταν μικρά κέντρα ενωμένα με τον κόσμο. […] Ήταν λόγω εμπορίου, λόγω της βιομηχανίας […] Όλα αυτά βοήθησαν τις πόλεις αυτές. Με το που φύγανε οι Εβραίοι, οι πόλεις αυτές χάσανε την οικονομική τους δύναμη, όπως άλλωστε λένε και οι ίδιοι οι ντόπιοι».

Η εξόντωση του εβραϊκού πληθυσμού της Θράκης στο Ολοκαύτωμα και η διάλυση των κοινοτήτων είχαν σημαντικές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες και επέδρασσαν στις μεταπολεμικές μεταβολές της περιοχής. Ο Μεσσίνας αναφέρεται και στη δυσκολία μετάδοσης αυτής της ιστορίας στις νεότερες γενιές:

«Κάποιοι θα το ψάξουν, θα το μελετήσουν, θα το ερευνήσουν και πραγματικά θα μπουν μέσα σε αυτό και θα θέλουν να το μάθουν. Άλλοι θα περάσουν και θα το ξεχάσουν ίσως. Αλλά σε κάποιους θα μείνει. Σε αυτούς που θα μείνει, είναι σημαντικό, διότι θα γίνει κτήμα τους, και στη συνέχεια αυτοί είναι που θα συνεχίσουν να μεταφέρουν τη φλόγα και στην επόμενη γενιά».

Η καταστροφή των κτιρίων ως βία απέναντι στην κοινότητα

Η συζήτηση για τη σχέση αρχιτεκτονικής, χώρου και συλλογικής μνήμης οδήγησε σε ένα ευρύτερο ερώτημα για την εμβέλεια αυτής της συλλογιστικής σε σύγχρονες συνθήκες καταστροφής του δομημένου περιβάλλοντος. Ο Νίκος Κοσμίδης έθεσε το ζήτημα της βίας απέναντι στα κτίρια ως βίας απέναντι στις κοινότητες, με αναφορά στην εκτεταμένη καταστροφή του αστικού χώρου στη Γάζα και στις συνέπειές της για τη χωρική και συλλογική μνήμη:

«Ξέρεις πολύ καλά ότι αυτή τη στιγμή στους αρχιτεκτονικούς κύκλους και στους ανθρώπους που ασχολούνται με τον χώρο, τίθεται ακριβώς το θέμα και της μνήμης που κυοφορείται στα κατεστραμμένα κτίρια της Γάζας. […] Εμείς, σαν άνθρωποι που μελετούμε τη σχέση μνήμης, χώρου, αρχιτεκτονικού αποτυπώματος, αστικού πεδίου, πώς αντιμετωπίζουμε την έννοια της βίας πάνω στα κτίρια ως βία πάνω στην κοινότητα;»

Ο Μεσσίνας διεύρυνε το πεδίο της απάντησής του, αναφερόμενος σε διαφορετικές μορφές βίας απέναντι στο δομημένο περιβάλλον:

«Παρόλο που ο δημόσιος διάλογος σήμερα επιλεκτικά εστιάζει στη Γάζα, εγώ δεν θα εστίαζα μόνο στη Γάζα. Θα συμπεριλάμβανα και την Ουκρανία και τη Ρωσία και οποιαδήποτε χώρα βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση. […] Θα εστίαζα και στις περιοχές του Ισραήλ που δέχτηκαν την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, όπου σπίτια κάηκαν μαζί με τους ανθρώπους. Έχουμε, δηλαδή, πολλά παραδείγματα βίας απέναντι στα κτίρια, όπως είναι και οι βανδαλισμοί σε εβραϊκά νεκροταφεία και συναγωγές, με την αναγραφή αντισημιτικών μηνυμάτων».

Στη συνέχεια, ο Μεσσίνας αναφέρθηκε στη διατήρηση των συναγωγών και στη σχέση των αυθεντικών ιστορικών κτιρίων με τα μεταγενέστερα μνημεία: «Η συζήτηση αυτή έχει γίνει και παλαιότερα και με επίσημους φορείς. Εγώ τους έλεγα ότι πρέπει να διατηρήσετε τις συναγωγές. Δεν μπορείς να κατεδαφίσεις τη συναγωγή και μετά να λες: “Έφτιαξα ένα μνημείο Ολοκαυτώματος, οπότε είμαι εντάξει”. Δεν είσαι εντάξει. Διότι αν έχεις τη συναγωγή, αν έχεις τον χώρο αυτό, διατηρείς μια αυθεντικότητα και οι άνθρωποι θυμούνται όχι μόνο τη συναγωγή αλλά και τους Εβραίους. Η συναγωγή είναι το τοπόσημο. Δεν μπορείς να γκρεμίσεις τη συναγωγή και να βάλεις το μνημείο του Ολοκαυτώματος και να πεις: “Τελειώσαμε με το θέμα της εβραϊκής μνήμης, τους θυμόμαστε”. Δεν φτάνει».

Η θέση αυτή οδήγησε στο ερώτημα κατά πόσο ο Μεσσίνας διακρίνει ανάμεσα στα κτίρια που αποτέλεσαν μέρος της ζωής μιας κοινότητας και στους μεταγενέστερους χώρους μνημόνευσης. Ο ίδιος διευκρίνισε ότι δεν αμφισβητεί την αξία των μνημείων, της ονοματοδοσίας δημόσιων χώρων ή άλλων μορφών ιστορικής αναγνώρισης.

«Σαφώς, από το τίποτα, καλό είναι να γίνει μια πλατεία ή ένα μνημείο Ολοκαυτώματος, εάν δεν έχουμε κάτι άλλο. Εννοείται. Κάτι πρέπει να γίνει. Να μπει μια πλάκα πάνω στην καπναποθήκη που μάζεψαν τους Εβραίους, στην Ξάνθη. […] Όλα αυτά πρέπει να γίνουν, σαφώς. Δηλαδή, δεν μπορεί να σβήσει το όνομα των Εβραίων, όπως πρέπει το αρχοντικό Δανιέλ στην Ξάνθη να αποκαλείται έτσι μαζί με το ‘οικία Χατζηδάκη’, καθώς ο σημαντικός αυτός συνθέτης, τον οποίο εκτιμώ αφάνταστα, γεννήθηκε εκεί. Όμως, ο καπνέμπορος, φαρμακοποιός και ασφαλιστής Ισαάκ Ντανιέλ ήταν αυτός που έχτισε αυτό το αριστούργημα και το άφησε να κοσμεί την Ξάνθη! Και όταν το αναφέρεις έτσι, θυμάσαι και την οικογένεια Δανιέλ και θυμάσαι και τους Εβραίους της Ξάνθης».

Επιμένει, όμως, ότι η αυθεντική συναγωγή διατηρεί μια σχέση με την ιστορία της συνοικίας που κανένα μεταγενέστερο μνημείο δεν μπορεί να αναπαραγάγει πλήρως:

«Όταν έχεις δυνατότητα να κρατήσεις και τη συναγωγή και να λες, παιδιά, ελάτε εδώ να σας δείξω πού ζούσαν οι Εβραίοι, γύρω από τη συναγωγή, γιατί έχεις τη συναγωγή ως σημείο αναφοράς πλέον […] είναι πολύ διαφορετικό από το να τους πεις, βλέπετε το μνημείο στη μέση της πλατείας; Γύρω γύρω κάπου εδώ ζούσαν και οι Εβραίοι».

Ξάνθη και Κομοτηνή: Οι δυνατότητες ανάδειξης μιας χαμένης κληρονομιάς

Η συζήτηση επέστρεψε στην Ξάνθη και την Κομοτηνή, με επίκεντρο τις δυνατότητες ανάδειξης της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς σε δύο πόλεις όπου οι συναγωγές έχουν κατεδαφιστεί και δεν υπάρχουν πλέον οργανωμένες εβραϊκές κοινότητες.

Για την Ξάνθη, ο Μεσσίνας προτείνει τον εμπλουτισμό της υπάρχουσας επιτόπιας σήμανσης με ψηφιακό υλικό, αρχιτεκτονικά σχέδια και εφαρμογές εικονικής πραγματικότητας.

«Θα μπορούσε να υπάρχει ένα QR που θα παραπέμπει σε μια σελίδα, η οποία θα δείχνει τα σχέδια του κτιρίου, πώς ήταν. Θα μπορούσε, δηλαδή, με τη χρήση των ψηφιακών μέσων να καταλάβει ο επισκέπτης πώς ήταν το κτίριο. Ακόμα θα μπορούσε να υπάρχει και ένα μοντέλο εικονικής πραγματικότητας, που να μπορείς να περιηγηθείς μέσα στο κτίριο, σαν να μπαίνεις στο κτίριο, να είσαι στον χώρο, στην περιοχή, στη γωνία που ήταν το κτίριο».

Στην Κομοτηνή, όπου διατηρούνται τα θεμέλια της παλιάς συναγωγής, αναφέρεται σε μια ακόμη πιο φιλόδοξη προοπτική, εκείνη της ενδεχόμενης ανακατασκευής της. Αναγνωρίζει, πάντως, τα εμπόδια που δημιουργεί ο αρχαιολογικός χαρακτήρας του χώρου, παρόλο που ο Δήμαρχος παλαιότερα είχε μιλήσει δημόσια για ανακατασκευή της συναγωγής.

«Κάποια στιγμή είχε πέσει η ιδέα να ξαναφτιαχτεί η συναγωγή. Ναι, είναι αρχαιολογικός χώρος και μάλλον δεν θα επέτρεπαν να γίνει κάτι τέτοιο, αλλά θα ήταν φανταστικό, γιατί έχω τα σχέδια με ακρίβεια ένα προς ένα. Δηλαδή, θα μπορούσε το κτίριο να ξαναγίνει, ας το πούμε, 95–98% ακριβώς όπως ήταν».

Περιγράφει ακόμη τη δυνατότητα ανάδειξης των σωζόμενων θεμελίων, ενδεχομένως μέσα από διαφανή τμήματα δαπέδου, ώστε να παραμένουν ορατές διαφορετικές φάσεις του κτιρίου.

«Θα μπορούσε να γίνει κάτι πολύ εντυπωσιακό στην Κομοτηνή και να πάρει ο χώρος πάλι μια μεγάλη ιστορική σημασία. […] Να γίνει όχι μόνο το τοπόσημο των Εβραίων που χάθηκαν και της συναγωγής που κατεδαφίστηκε, αλλά το τοπόσημο της πόλης. Δηλαδή, να είναι σαν ένα μικρό μουσείο που θα προσκελκύσει πολύ κόσμο!».

Ο Ηλίας Μεσσίνας ξεναγεί, τον Οκτώβριο του 2023, κατοίκους της Ξάνθης και φοιτητές του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΔΠΘ στον χώρο όπου προϋπήρχε η Συναγωγή.