Όταν η ιστορική μνήμη συναντά τη θεολογία και το σχολείο

Εκπαιδευτικοί από τη Θεσσαλονίκη και την ευρύτερη περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας, καθώς και φοιτητές, συμμετείχαν στο εκπαιδευτικό εργαστήριο με τίτλο «Μνήμη, Θεολογία και Εκπαίδευση σε διάλογο», το οποίο πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 17 Ιανουαρίου 2026. Το εργαστήριο διοργανώθηκε από τον Πανελλήνιο Θεολογικό Σύνδεσμο ΚΑΙΡΟΣ Κεντρικής Μακεδονίας και το πρόγραμμα Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, με την υποστήριξη του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας.

Τους συμμετέχοντες καλωσόρισε η Καθηγήτρια κα Σταυρούλα Μαυρογένη, Διευθύντρια του Κέντρου Έρευνας Μακεδονικής Ιστορίας και Τεκμηρίωσης. Στον χαιρετισμό της ανέδειξε τον ρόλο των μουσείων ως φορέων ιστορικής μνήμης που προάγουν τη γνώση της ιστορίας όχι σε εθνικιστικό πλαίσιο, αλλά στο πλαίσιο μιας ουσιαστικής πατριδογνωσίας. Συνεχάρη τους συνεργαζόμενους φορείς για τη διοργάνωση του εργαστηρίου στο πλαίσιο της φωτογραφικής έκθεσης «Χώροι Μνήμης, Τόποι Μαρτυρίου» του Νίκου Κοσμίδη, η οποία φιλοξενείται στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα έως τα μέσα Φεβρουαρίου.

Στον δικό του χαιρετισμό, ο Πρόεδρος του Συνδέσμου «ΚΑΙΡΟΣ», Καθηγητής κ. Πέτρος Παναγιωτόπουλος, αναφέρθηκε στη θεολογική διάσταση της μνήμης ως πεδίο αναστοχασμού της ιστορικής ευθύνης διαμέσου των γενεών. Τόνισε ότι ο θεολόγος καλείται να λειτουργεί με το βλέμμα στραμμένο στα έσχατα, σε ένα παρόν που δεν δεσμεύεται από τα είδωλα και τις αντιλήψεις αυτού του κόσμου. Ευχαρίστησε τον κ. Γρηγόρη Μαυροκωστίδη, συνταξιούχο εκπαιδευτικό και θεολόγο, για την ευθύνη της διοργάνωσης, καθώς και τον φωτογράφο για τη συνεργασία σε ένα εργαστήριο που ανοίγει νέες προοπτικές διαλόγου για τα μέλη του «ΚΑΙΡΟΥ».

Την έκθεση παρουσίασε στους συμμετέχοντες ο κ. Μαυροκωστίδης, αναφερόμενος στον χαρακτήρα της ως φωτογραφική αναφορά στα 80 χρόνια από τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Υπογράμμισε τον έντονο εκπαιδευτικό της προσανατολισμό και προσκάλεσε τους εκπαιδευτικούς να την αξιοποιήσουν παιδαγωγικά, μέσα από οργανωμένες επισκέψεις με μαθητές.

Στην εισαγωγή της παρουσίασής του, ο Νίκος Κοσμίδης ευχαρίστησε το Μουσείο και τον Θεολογικό Σύνδεσμο για τη διοργάνωση του εργαστηρίου και αναφέρθηκε στον οικουμενικό χαρακτήρα της έκθεσης, η οποία θέτει σε διάλογο την ιστορία, την αρχιτεκτονική και τη θεολογία γύρω από χώρους στρατοπέδων συγκέντρωσης, μαρτυρικά χωριά, πεδία μαχών, σημεία αντίστασης και τόπους μαρτυρίου αντιναζιστών Χριστιανών της περιόδου. Σημείωσε ότι το εργαστήριο συνέπεσε με την έναρξη της Παγκόσμιας Εβδομάδας για τη Χριστιανική Ενότητα και συνέδεσε το ιστορικό και θεολογικό οικουμενικό αίτημα υπέρβασης των διαιρέσεων του χριστιανικού κόσμου με το ιστορικό πανανθρώπινο αίτημα υπέρβασης της πολεμικής βίας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εκ νέου μετά το 1945.

Αναφέρθηκε εκτενώς στη σημασία των χώρων μνήμης και ιδίως των στρατοπέδων συγκέντρωσης και εξόντωσης ως κρίσιμων τόπων καλλιέργειας ιστορικής γνώσης, επισημαίνοντας ταυτόχρονα, μέσα από παραδείγματα, τους κινδύνους εργαλειοποίησής τους στο σημερινό διεθνές περιβάλλον. Με βάση προσωπικές εμπειρίες παρατήρησης της συμπεριφοράς επισκεπτών, και ιδίως νέων ανθρώπων, αλλά και τις συζητήσεις με στελέχη χώρων μνήμης, υπογράμμισε ότι η ιστορική ενσυναίσθηση δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη, ακόμη και όταν έχει προηγηθεί συμμετοχή σε εκπαιδευτικά προγράμματα, όπως για το Ολοκαύτωμα και τη ναζιστική απανθρωποίηση.

Στον διάλογο που ακολούθησε τέθηκαν ερωτήματα σχετικά με τη διαχείριση των χώρων ιστορικής μνήμης στην Ελλάδα, σε σύγκριση με αντίστοιχες πρακτικές του εξωτερικού. Ο εισηγητής σημείωσε την απουσία συγκροτημένης εθνικής προσέγγισης και τη συχνά εμφανή θεσμική αδιαφορία για την ανάδειξη ιστορικά κρίσιμων τόπων, με συνέπειες για τη συγκρότηση της εθνικής και συλλογικής ταυτότητας, την πολιτισμική διπλωματία και τη βιωματική πρόσληψη της ιστορίας από τις νεότερες γενιές.

Μεταφέροντας εμπειρίες του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού από συνεργασίες με σχολικές κοινότητες, ο Νίκος Κοσμίδης παρουσίασε δύο ενδεικτικές δράσεις. Στην πρώτη περίπτωση αναφέρθηκε η εμπειρία προσέγγισης της μαρτυρικής κοινότητας Κοσμάτι Γρεβενών, αναγνωρισμένης με Προεδρικό Διάταγμα, όπου τα ναζιστικά γερμανικά στρατεύματα εκτέλεσαν τον ανδρικό άμαχο πληθυσμό. Μαθητές, με ευθύνη του προγράμματος και έχοντας συζητήσει τα θέματα της φωτογραφικής έκθεσης, πραγματοποίησαν τον πρώτο ιστορικό περίπατο στο χωριό και στον τόπο μαρτυρίου. Εκεί, είχαν την ευκαιρία να συναντήσουν τους τελευταίους επιζώντες της σφαγής και να προσεγγίσουν τη βιωμένη ιστορία με διαγενεακό τρόπο.

Ως δεύτερο παράδειγμα παρουσιάστηκε η συμμετοχή σχολικών κοινοτήτων της Ξάνθης στο Περιφερειακό Αφιέρωμα Μνήμης 1943–2023, αφιερωμένο στους Έλληνες Εβραίους της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης που εξοντώθηκαν στην Τρεμπλίνκα. Μαθητές, χριστιανικού και μουσουλμανικού θρησκεύματος, επισκέφθηκαν το αναστηλωμένο εβραϊκό νεκροταφείο της Ξάνθης και άλλους χώρους που συνδέονται με την προπολεμική εβραϊκή παρουσία και τα γεγονότα του Μαρτίου 1943. Για την εμπειρία αυτή μίλησε και ο εκπαιδευτικός Θοδωρής Σαραφίδης, υπεύθυνος ανάπτυξης του σχετικού εκπαιδευτικού προγράμματος. Ο κ. Σαραφίδης, Δρ. Κοινωνιολογίας και συνεργάτης του προγράμματος, αναφέρθηκε στον τρόπο με τον οποίο μαθητές Γυμνασίου επέλεξαν την ενασχόληση με το συγκεκριμένο θέμα μέσα από διάλογο και ανοιχτές διαδικασίες. Η προσέγγιση αυτή οδήγησε σε διαφορετικές μορφές ανταπόκρισης και αλληλεπίδρασης, ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τη δεκτικότητα των μαθητών, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις κατέληξε στην ανάπτυξη προσωπικής μαθητικής έρευνας ή στην παραγωγή σχετικού υλικού για το Ολοκαύτωμα.

Το εργαστήριο ολοκληρώθηκε με ζωντανό διάλογο μεταξύ εισηγητών και συμμετεχόντων, εστιάζοντας στον ρόλο του σχολείου όχι απλώς ως φορέα υλοποίησης προγραμμάτων, αλλά ως χώρου ουσιαστικής επαφής των μαθητών με σύνθετα ιστορικά και ηθικά ζητήματα. Οι συμμετέχουσες Σύμβουλοι Εκπαίδευσης και οι εκπαιδευτικοί ζήτησαν τη συνδρομή του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού και συζητήθηκαν προτάσεις συνεργασίας για την ανάδειξη του ιστορικού φορτίου χώρων μνήμης της ευρύτερης περιοχής της Θεσσαλονίκης.

Σημείωμα του Θοδωρή Σαραφίδη: «Η μνήμη αναδύεται ως χρόνος και ως τόπος ανάμεσα στον μαθητή και στην μαθήτρια και το περιβάλλον του, μέσα την κίνηση του στο παρόν της καθημερινής ζωής. Το νεωτερικό σχολείο στην προσπάθεια των ανθρώπων να αποδεσμευτούν από τις δεσποτικές αξίες του προνεωτερικού φεουδαρχικού κόσμου, των ελέω Θεού μοναρχιών, των ιεροεξεταστηρίων, της υπακοής και της υποταγής θεμελίωσε την εκπαίδευση πάνω στο Λόγο, ως αναλογία, λογική και μέτρο ανταλλακτικής αξίας των πάντων, ανθρώπινων και μη. Έτσι το ανθρώπινο Πρόσωπο ως ολότητα σώματος και πνεύματος, ως «πνοή» ενός Θεού και/ή ενός Κόσμου αντικαταστάθηκε από το σώμα του ιδιώτη. Η αντιστροφή αυτής της πορείας απαιτεί από τους μαθητές και τις μαθήτριες μια κοπιώδη προσπάθεια που γίνεται μέσα από την ενεργοποίηση ενός παθήματος (affect), μιας δομικής σύζευξης με το αντικείμενο της μνήμης. Αυτή η σύζευξη δεν είναι μια ρουτίνα πειθαρχημένης αποστήθισης του ιστορικού γεγονότος, αλλά μια συναισθηματική και γνωστική ένωση με τη ζωή του παρελθόντος, ως παρόν και ως μέλλον. Η μαθήτρια κι ο μαθητής προσεγγίζει, ως πρόσωπο, και ως ομάδα μεγαγεγονότα, όπως το Ολοκαύτωμα, μέσα σε έναν Διάλογο με τα θύματα και τους θύτες, ώστε να ενσαρκώσει την κατηγορική προσταγή του «Ποτέ Ξανά» τόσο στο παρόν των καθημερινών μοριακών του σχέσεων, όσο και στο μέλλον των κοινωνικών του θεσμίσεων».